Ánh hồi quang hiu hắt

LÊ HOÀI LƯƠNG

1.

Nàng thực sự lộng lẫy khi vừa mười lăm tuổi. Cả tài và sắc. Sắc thì có thể mỗi người có "gu" riêng để mê để yêu. Nhưng tài chắc rằng sự thừa nhận rất dễ chung. Tài được cộng đồng thừa nhận thì khó bài bác. Nàng là con gái của chánh ca Tầm. Ở cái đất hát bội này chánh ca là tôn vinh lớn nhất. Đó là sự tôn vinh sòng phẳng vì không có bất kỳ thế lực nào chi phối. Phép vua thua lệ làng. Mọi tổng đốc tuần phủ nơi khác đến Bình Định đều tuân thủ "lệ" hát Văn miếu hàng năm để tôn vinh tài năng hát bội ở địa bàn mình cai quản. Cái nôi hát bội dân của hát bội muốn cai quản tốt không thể không tuân thủ lề luật này. Hát Văn miếu quan ngồi cho có lệ để chứng kiến người đề xuất các danh hiệu là những nghệ sĩ có tên tuổi được nhân dân thừa nhận. Sự thừa nhận khắc nghiệt bằng chính thực tài chứ không phải danh xưng hão. Vậy là các nghệ sĩ thực tài này sẽ "bỏ phiếu" cho các danh hiệu chánh phó ca. Người cầm quyền cao nhất tỉnh chỉ "chuẩn y". Mọi thứ đều hợp lòng dân. Thời ấy đơn giản lắm chính xác và đàng hoàng lắm. Nhưng thôi trở lại chuyện nàng. 

Khi tôi kể những chuyện này 2010 nàng đã tám mốt tuổi ta nàng sinh năm Canh Ngọ 1930. Bắt đầu theo cha đi hát từ năm lên mười năm mười sáu tuổi ta nàng đẹp rực rỡ và thực sự nổi tiếng. Nàng nổi tiếng vai kép Lữ Bố trong "Lữ Bố hí Điêu Thuyền". Vì nét mặt như hoa. Vì hát hay diễn giỏi. Sáu thứ cần cho một đào kép giỏi thanh sắc thục tinh khí thần nàng đều có cả. Vậy là nàng nổi tiếng. Ngay thời hát bội phải cạnh tranh với cuộc tấn công của cải lương. Các đoàn cải lương dựng rạp ngay trên đất hát bội mà tranh khách tranh thành công. Lao đao vài năm hát bội thích nghi bằng cách chế tác nhanh diễn các vở tiểu thuyết diễm tình và đòi lại được khách xem. Cuộc giằng co lúc thiên bên này lúc ngả bên kia bất phân thắng bại. Thời điểm này nàng bí mật vào tận Sài Gòn tới rạp lặng lẽ xem Phùng Há diễn cải lương cũng vai Lữ Bố và cách diễn của nàng sau đó đã có chút pha trộn tinh túy cải lương thành càng độc đáo. Một thế hệ tài năng mới đã vẽ mặt đeo râu làm nức lòng người xem. Nhưng cách diễn hát mới gặp sự phản kháng quyết liệt của lớp cha chú họ bảo khi sư diệt tổ. Nhưng chính công chúng thừa nhận cuộc cách tân quyết liệt này và đã dần hình thành danh hiệu "tứ đại danh ca" trong đó có nàng.

Một người ái mộ tài hát diễn của nàng sau này trờ thành nhà nghiên cứu hàng đầu của hát bội đang ngồi trước mặt tôi đây cùng hát mấy trích đoạn của  "Hoàng Phi Hổ quá giới bài quan" với nàng. Ông lớn hơn nàng mấy tuổi giọng còn âm vang. 

2.

Chạng vạng tối một người mặc áo bôn-nha cái áo chẽn để múa võ hách cánh cỗng gỗ khép hờ vào nhà ông. Dưới chỉ còn độc cái quần đùi. Nghệ sĩ Trần Long của tứ đại. Ông đang là chủ tịch kháng chiến xã mê hát rồi chơi thân với các diễn viên này từ lâu. Ngạc nhiên hỏi sao áo quần kỳ cục Trần Long cười ngượng không nói. Chắc là bán sạch hút rồi.

     - Anh giúp tôi làm mấy đêm hổm rày đói quá!

     - Thôi cứ vô nhà kiếm gì ăn đã rồi tính.

Ông bảo vợ làm cơm rồi bà đi xé về mấy thước vải cắt may luôn trong đêm thành hai bộ bà ba.

     - Hát thì được sẵn mùa trăng biển nghỉ nghề dân đông. Nhưng anh phải rút cho được mấy đào kép này...

     - Được. Tôi đi luôn đêm nay. Đang hát Gò Bồi tôi lẻn xuống đây. Chắc ông Mười làm thịt tui nhưng cũng liều. Với lại nếu vậy lấy ai đóng Địch Thanh ai làm Bao Công ai diễn Tiết Cương... Hà hà.

Ông ra trụ sở bàn với xã đội. Đôi bên cùng có lợi dân xem hát hay đào kép có tiền dân quân du kích cũng thêm quỹ. Mấy đám ruộng còi chẳng ra sao. 

Sáng hôm sau dân quân dựng sân khấu. Đơn giản lắm chứ không rườm rà phông màn đèn điện bây giờ. Chỉ một màn hậu mấy vác lá đùng đình về kết mấy mẻ đèn dầu treo là hát diễn hát bằng chính giọng thật không qua mi- cờ- rô khuếch âm. Lại nói giọng đặc biệt của nàng hát tận Gò Bồi cách cả chục cây số đường chim bay mà mùa nam thuận giớ xóm Vũng của ông cũng nghe! Kèn trống thì cũng âm vọng từng chặp trong gió. 

Sáng hôm sau lục tục kéo qua mấy diễn viên nhạc công với đề lề gọn nhẹ trốn đi làm sao mang vác lịch kịch. Thiếu người diễn đã có đội văn nghệ Vũng bổ sung thời này chủ yếu là hát bội với hô bài chòi. 

Trần Long rủ được mấy đào kép xịn qua vì người Vũng mê hát tiền thướng luôn cao lại được ăn cá thỏa thích. Chuyện thướng điển hình là có ông gánh chiếu đổi cả gánh lấy tiền cầm chầu hôm sau hết tiếp tục tới người quen mượn tiền đăng ký cầm tiếp sau trả. Trả bằng tiền hay trả chiếu cũng được. Làng chiếu quê ông cách Vũng hơn hai chục cây số. Thời ấy không có khái niệm xù nợ. Ông này đặc biệt ở chỗ ngày tang mẹ dù mình là trai trưởng cũng phân đều chi phí cho các em keo và tính toán nhưng với việc xem hát cầm dùi trống thưởng phạt thì có thể bán lúa non mà chơi dù Bình Định có câu "Trên đời có bốn cái ngu/ Mai dong lãnh nợ nuôi cu cầm chầu!" 

Lần này hát đến bảy đêm chứ không phải ba đêm như dự tính hát đến khi hết mùa trăng dân còn yêu cầu là còn hát. Từ "Cổ thành" đến "Hộ sanh đàn" từ "Hoàng Phi Hổ" đến "Đào Tam Xuân" "Lữ Bố" "Liễu Nguyệt Tiêm"... Lần đó Trần Long suýt bị ông Mười làm thịt: ông phải nuôi không dàn diễn viên nhạc công còn lại vì lèo tèo mấy mạng thường thường ai coi? Người Bình Định thuộc làu tuồng tích coi hát bội là coi diễn viên hát diễn đã từ lâu mặc định qua sự khổ luyện bao thế hệ truyền lại. Hoàng Phi Hổ nằm miễu phải diễn thế nào Tiết Cương chống búa Châu Thương bắt ngựa Tạ Ôn Đình đá giáp... làm sao nếu hát diễn không thấu không tới là dân không coi. Những vở tuồng tiểu thuyết mỗi hồi diễn cả đêm coi mỏi ra trước làm cuốn nem nướng vài cái trứng lộn rồi vô coi tiếp. Ở nhà nghe kèn trống cũng hiểu tới lớp nào ai đang diễn... 

Mấy năm sau khi Đoàn văn công liên khu V thành lập ông xin chuyển công tác theo đoàn tập kết ra bắc với danh nghĩa diễn viên được cử đi Trung Quốc học bảy năm đại học rồi nghiên cứu sinh ngành lý luận sân khấu thành nhà nghiên cứu đã góp nhiều công trình quý giá cho hát bội nói riêng và cho lý luận sân khấu truyền thống. 

3.

Mươi năm gần đây nàng sống với một người con ở thành phố trên Tây Nguyên lâu lâu mới về Bình Định ít ngày với cô con gái út. Nàng sinh ra là để hát chứ không phải cho đời sống gia đình nhiều toan tính và cũng cháy vèo những rực rỡ tăm tiếng đời sống gia đình chật hẹp và những cuộc tình thoảng qua hay dai dẳng. Nhờ sự tác động của nhiều nhân vật hoạt động ngành văn hóa tỉnh cấp cho nàng một lô đất ở thành phố chế độ nghệ sĩ ưu tú sòng sành làm sao bán mấy tháng sau cũng hết vèo cho tiêu  pha hùn hạp gì đó. Thực ra danh hiệu nghệ sĩ ưu tú là do ngành Văn hóa Bình Định làm hồ sơ cho "tứ đại danh ca" vì họ sừng sững sống trong dân chứ sau năm bảy lăm phần đông họ không về Nhà hát đơn vị nhà nước vì không quen cách quản lý mới. Những ông bầu xưa khác và một phần chất nghệ sĩ cầm ca của họ. Họ mãi là các nghệ sĩ của nhân dân. 

Tôi thường lại chơi nhà ông nên mỗi làn nàng về ghé  thăm tôi đều gặp.

     - Máu nghề mà sao bác không dạy học trò cho vui?

     - Nhà hát cũng đôi lần đề nghị nhưng tôi không làm. Mà bên ngoài đâu còn ai tha thiết học nghề này. Mấy gánh không chuyên giờ kiếm lựclượng trẻ không ra. Hết thời lâu rồi. Họ còn cầm cự được là may đó cậu. 

Nàng thường gọi tôi là cậu một cậu nhỏ có viết mấy bài báo về hát bội và tỏ ra vui mừng mỗi lần gặp người còn lại của tứ đại.

     - Giờ đã bát tuần mà vẫn bác vẫn còn giữ được làn da đẹp còn nét quá chắc xưa hàng hàng đàn ông mê? Tôi nịnh cho nàng vui. Qua nhiên mặt nàng thoáng đỏ và vui hẳn ra.

     - Già yếu hom hem rồi cậu à xưa thì nói gì. 

Và kể.  Về những đêm diễn vĩ đại rực rỡ sự nồng nhiệt tán thưởng. Những khay thẻ bay ào ào lên sân khấu. Những đón mời. Những đàn ông hâm mộ nữa đương nhiên. Trong câu chuyện có nhắc tới ông còn ông cười cười cũng lẳng không rõ bao nhiêu đùa bao nhiêu thật chuyện hai người. Bao giờ nàng chào về ông cũng giúi vào tay nàng ít tiền xe tiền quà.  

Lần này  đột nhiên ông đề nghị hát cùng hát. Tôi mừng vui nghe hai người đối ca ngồi đối diện nhau ca chứ không diễn tám mấy rồi còn gì. Ông tuy giọng còn vang nhưng đã xì hơi vì mấy cái răng trống. Nàng tuy không xì hơi nhờ hàm răng giả nhưng cũng yếu hơi hẳn. Họ hát đoạn hồn Giả Thị gặp Hoàng Phi Hổ. Được ánh mắt hạnh phúc nhớ lại thể hiện lại một thời vang bóng. Ông thì gì cũng để lại mấy cuốn sách quan trọng cho hậu thế muốn để tâm nghiên cưu tra cứu dạy học nhưng nàng thì chỉ còn cái tiếng tất cả qua rồi qua lâu rồi. 

Buổi sáng. Mặt trời rực lên trên vách nhà bên kia đường hắt đúng vào giây phút hai người hoài niệm thuở vàng son. Tôi rùng mình và miên man cuốn vào khoảnh khắc xuất thần không phải vì nuối tiếc ngày xưa. Dù cái ngày xưa đó ông còn nhiều lần nhiệt tình đề xuất bằng các bài báo bằng gặp trực tiếp cán bộ quản lý chuyên ngành cách cứu nó theo niềm yêu và máu thịt một đời. Dù nàng còn chép miệng than theo ông. Cũng chỉ nói rõ sự buồn bã và bất lực.  

Còn mất mọi sự đều có quy luật đều theo quy luật. Chỉ cảm ơn tôi có mặt nhà ông hôm nay để vô tình chứng kiến ánh hồi quang hiu hắt trước khi mọi thứ biến mất hoặc biến dạng. 

Trại viết VNQĐ Bến Tre 13/ 7/2010

L.H.L