Thương hoài tiếng “nẫu”

KHẢI NHÂN

 

Cần nói ngay người viết bài này vốn chẳng phải người xứ nẫu. Nói vậy từ đầu để bạn khỏi trách tôi cứ đi “ca” tiếng nói của quê mình. Ấy ngày mới đến đất này nghe tiếng nẫu chẳng phải tôi cứ dỏng tai lên tròn xoe cả mắt để nhìn miệng đến… mỏi. Vậy thời qua năm qua tháng nay thì tiếng nẫu đã thật quen một ngày đi đâu xa không nghe là thấy… nhơ nhớ. Tôi nhớ tiếng nẫu cũng như người Việt mình nhớ điệu quan họ như người Nghệ nhớ câu ví dặm và cũng như chính người xứ nẫu yêu điệu bài chòi. Hẳn trong từng thanh âm mến thương ấy lắng lại một nét hồn dân tộc hồn miền đất “đã hóa tâm hồn” mình. 

Tiếng nẫu nghe thật trìu mến nó khác với tiếng Huế ngọt ngào tiếng Bắc lịch lãm tiếng Nghệ thân thương. Này là một người vợ gọi chồng: Anh ơi! Dìa ăn cum. Này là tiếng người mẹ dặn với: Túi thui túi thít đi đứng cẩn thận nghen con!… Này là lời bà ru cháu: Ai dìa ai ở mược ai/ Bậu thì ở lợi sáng mơi hẵng dìa… Ai người xứ nẫu mà nghe không thấy mát lòng như giữa trưa bức mà có ngọn gió từ ngoài đồng thổi qua nghe thơm thảo như bát cơm gạo tám xới giữa ngày đông lạnh giá…

Tiếng nẫu ra đời bởi đâu? Hổng rành về lịch sử ngôn ngữ nên đành tạm lý giải thế này: Từ năm 1470 trở đi cấu trúc xã hội trên vùng đất mới có sự xáo trộn đáng kể. Bên người Chiêm ở lại còn có người Việt vào khai hoang lập ấp. Năm 1570 Nguyễn Hoàng được cho kiêm lãnh cả trấn Quảng Nam “chính sự khoan hòa việc gì cũng làm ơn cho dân dùng phép công bằng răn giữ bản bộ cấm đoán kẻ hung dữ” làm cho vùng đất Đàng Trong nhanh chóng trở thành nơi an cư lạc nghiệp cho những người di dân vào cuối thế kỷ XVI sang thế kỷ XVII. Rồi người Minh Hương phản Thanh phục Minh bỏ xứ di cư sang hay người Hoa đi giao thương buôn bán trên vùng đất mới của người Việt một số đã dừng chân lập nghiệp trên mảnh đất này. Sự tụ cư của những dòng người ấy trên một mảnh đất với những điều kiện địa - sinh thái có nhiều điểm khác biệt với quê hương họ đã tạo thành một cuộc hợp lưu về văn hóa từ nết ăn nếp mặc sinh hoạt hàng ngày đến các nghi lễ thờ cúng và hẳn nhiên trong đó có cả tiếng nói. Cần nhớ là trong những cuộc chuyển cư di cư của người Việt cư dân phần nhiều là dân Thanh - Nghệ. Mà tiếng Nghệ theo các nhà ngôn ngữ học vốn mang nhiều sắc thái tiếng Việt cổ. Khi vào cộng cư trên đất này tiếng ấy hợp với tiếng cư dân bản địa tạo thành một phương ngữ riêng ấy là tiếng xứ nẫu. Nhưng tại sao tiếng nẫu chỉ có ở vùng Nam Bình Định vào tới Phú Yên còn Bắc Bình Định lại mang nhiều âm điệu xứ Quảng? Đến đây thì tôi… chịu và xin nhường cho các nhà nghiên cứu ngôn ngữ vậy.

Một nhà văn nọ đã cất công tra trong Đại Nam thực lục tiền biên để hiểu “nậu” nguyên nghĩa là làm cỏ ruộng sau dùng chỉ đám đông họp lại để làm ruộng rồi chỉ làng xóm. Vậy ra đó là nguyên nghĩa của chữ Nẫu nhưng còn tiếng địa phương của xứ nẫu thì hẳn ra đời cùng với quá trình mở làng lập ấp ngay từ thời Lê Thánh Tông vậy. 

Ở hoài xứ nẫu đâm ra tôi cũng dần biết nói tiếng nẫu mết người xứ nẫu. Người xứ nẫu ăn cục nói hòn nhưng chắc thiệt. Yêu hổng yêu thì thâu nói dứt điểm. Cái khí chất ăn sóng nói gió của những cư dân đất này cũng góp vào tiếng nẫu cái mạnh mẽ trong sắc thái ngôn ngữ cái độ nồng như mang theo cả gió biển và cát nóng.

Người Bình Định xa quê nghe tiếng nẫu là nhớ đến quê nhà. Nhà thơ Xuân Diệu những ngày trên đất Bắc nhớ về vạn Gò Bồi là nhớ những câu ca dao xứ nẫu má ru bà ru thưở nhỏ để thấy thương mến những cây xoài Bình Định những cột đình làng Luật Bình bãi biển Quy Nhơn dưa hấu Phương Mai những thuyền mắm ở Vạn Gò Bồi cái thành Bình Định cũ buồn như quá khứ... để rồi mang ơn từ câu hát ru thưở nhỏ đến hơi nước mắm ngon của vạn Gò Bồi chắt chiu lại trong một người thơ

“Trong hơi thở chót dâng trời đất
Cũng vẫn si tình đến ngất ngư” 

Một tác giả viết về anh hùng Nguyễn Hồng Nhị (người Bình Định) cũng bắt đầu từ 

 
Tiếng mẹ ru từ vành nôi Bình Định
Giọng à ơi ngọt lịm những trưa hè”.  

Tiếng nói ấy lời ru ấy nuôi lớn những hồn người hồn thơ. 


Tôi viết bài này khi đang đọc Tìm hiểu con người xứ Quảng (Nguyên Ngọc chủ biên). Lạ vậy đọc những dòng chữ viết về vùng đất khác mà lại nghĩ đến đất này - một vùng đất từng một thời chỉ là viễn châu một thời là kinh thành đến những con người chỉ chân chất mộc mạc mà ân cần hồn hậu nhưng cũng lắm khí phách ngang tàng dám sống hết mình. Rồi mong có ai tâm huyết bỏ lòng nghiên cứu tiếng nẫu con người xứ nẫu thì hẳn sẽ gặt hái bao điều thú vị. Ta có hẳn mấy tập thật dày địa chí Bình Định mà sao thấy mờ nhạt về con người Bình Định quá - có người đã nhận xét với tôi vậy.

Chợt nhớ cách đây vài hôm trên một diễn đàn ở trang web nọ tự dưng có người băn khoăn sao dạo này phát thanh viên Đài Truyền hình Bình Định chỉ thấy nói toàn giọng Bắc. Tự dưng lại thấy thương thương tiếng nẫu (quê người mà nay đã hóa quê mình).

K.N 

HN

Hoa Nắng ơi người Bình Định thô mộc "yêu hổng yêu thì "dức phác" chớ có kiểu lèng èng tui hổng ưng..." dậy mà hổng hiểu sao con trai con gái cả nước lại thích...
Nếu em dìa Bình Định CLB Xuân Diệu xin chiêu đãi em một chầu... tiếng Nẫu để em "dỏng tai tròn mắt" như cái thằng cha viết bài này... Lúc đó đừng bỏ chạy nhen em!

_
Hi! em cảm ơn anh Tê Quờ Ka (TQK) em dịch tên anh thế nhé! hii
"yêu thì yêu hổng yêu thì zdot lẹ ha anh" mà anh đã zdot lẹ lần nào chưa ạ!
Vâng mai mốt có dịp em ghé BĐ nhất định sẽ nhờ câu lạc bộ và nhất là anh TQK dạy tiếng Nẫu giùm em nhé! hì!
cảm ơn anh nhiều!
"Hữu duyên thiên lý năng tương ngộ
Vô duyên đối diện bất Tương - Phùng"

TQK

Gửi Hoa Nắng

"Được làm quen và giao lưu với những người bạn xứ Nẫu dẫu chưa một lần gặp mặt mà xứ Nẫu và giọng nói ấn tượng đặc trưng ấy đối với em hình như đã rất thân quen. Người xứ Nẫu cởi mở và thân thiện giọng nói của người Xứ Nẫu có một chút gì đó rất đặc biệt dường như luôn để lại cho người nghe một ấn tượng rất khó quên."
...................
Cảm ơn Hoa Nắng cảm ơn cành hoa và chiếc túi zêch học trò lâu quá blog CLB Xuân Diệu mới được nghe em nói lại là những lời nghe "mát ruột mát gan"!
Hoa Nắng ơi người Bình Định thô mộc "yêu hổng yêu thì "dức phác" chớ có kiểu lèng èng tui hổng ưng..." dậy mà hổng hiểu sao con trai con gái cả nước lại thích...
Nếu em dìa Bình Định CLB Xuân Diệu xin chiêu đãi em một chầu... tiếng Nẫu để em "dỏng tai tròn mắt" như cái thằng cha viết bài này... Lúc đó đừng bỏ chạy nhen em!

Hoa Nắng

Em cũng ko phải người con xứ Nẫu chỉ biết Bình Định qua những lời kể cùng những hình ảnh lượm lặt trên net. Được làm quen và giao lưu với những người bạn xứ Nẫu dẫu chưa một lần gặp mặt mà xứ Nẫu và giọng nói ấn tượng đặc trưng ấy đối với em hình như đã rất thân quen. Người xứ Nẫu cởi mở và thân thiện giọng nói của người Xứ Nẫu có một chút gì đó rất đặc biệt dường như luôn để lại cho người nghe một ấn tượng rất khó quên. Đó là nhận xét của riêng em trong một số bài thơ viết về xứ Nẫu chỉ là những cảm nhận và chút tình cảm dành cho xứ Nẫu cùng những người bạn. Em xin gởi lại đây góp vốn với anh nhé!

Tiếng nẫu quê mình

Thương sao tiếng Nẫu quê mình
"thâu nè " hờn giận cho tình thêm say
Ai zìa xứ ấy trao tay
Câu hò điệu ví tình này Nẫu ơi
Thương sao thương quá "trời wơi"
Ngẩn ngơ trong dạ một đời mất thôi
Ai zìa cho nhắn đôi lời
Cho người xứ Nẫu xa xôi chút tình
Thương sao giọng nói we mình
(Eng wơi dờ en cum)
Dư âm vang mãi đọng tình nước non
Mai sau em có làm con
Người con Xứ Nẫu mãi còn ngẩn ngơ
Giọng người xứ Nẫu trong thơ
Như hờn như giận trong mơ mỗi chiều
Lại đây nói nhỏ đôi điều
Nhớ người xứ Nẫu thật nhiều biết hon .

**
Canh Tập Tàng

Nghe anh kể canh Tập Tàng xứ Nẫu
Bữa cơm chiều tay mẹ nấu cho anh
Giản dị thôi một nắm rau xanh
Quê nhà đó mà thắm tình sâu sắc

Để khi xa hương vị canh thầm nhắc
Nơi quê mình Bình Định đó em ơi
Canh Tập Tàng anh khôn lớn từ nơi
Cánh đồng làng con Cua đồng mắm cá

Bình dị thôi mà sâu như biển cả
Khi xa rồi nhớ lắm Tập Tàng ơi!

HN

khắc dũng

Gửi Râu Mọc Lộn

RML:
"Tui xa nẫu từ hầu năm mừ bốn
Đận dìa thăm nẫu trốn tui tìm
Chui cha là nẫu - cánh chim
Nẫu bay nẫu nhảy tui tìm mệt gơ!".
..................................
He he... y chang!

Râu Mọc Lộn

Gửi Khắc Dũng

Tui xa nẫu từ hầu năm mười bốn
Đận dìa thăm nẫu trốn tui tìm
Chui cha là nẫu - cánh chim
Nẫu bay nẫu nhảy tui tìm mệt ghê!
.................
Hổng phải dẫy Dũng quơi! Dũng cũng bị lai rầu!
mấy câu đó phải nói dầy nè:

"Tui xa nẫu từ hầu năm mừ bốn
Đận dìa thăm nẫu trốn tui tìm
Chui cha là nẫu - cánh chim
Nẫu bay nẫu nhảy tui tìm mệt gơ!"

khắc dũng

Gửi người xứ Nẫu

Khải Nhân:
"Này là một người vợ gọi chồng: Anh ơi! Dìa ăn cum. Này là tiếng người mẹ dặn với: Túi thui túi thít đi đứng cẩn thận nghen con!… Này là lời bà ru cháu: Ai dìa ai ở mược ai/ Bậu thì ở lợi sáng mơi hẵng dìa… Ai người xứ nẫu mà nghe không thấy mát lòng như giữa trưa bức mà có ngọn gió từ ngoài đồng thổi qua nghe thơm thảo như bát cơm gạo tám xới giữa ngày đông lạnh giá…".
...............................
Tui xa nẫu từ hầu năm mười bốn
Đận dìa thăm nẫu trốn tui tìm
Chui cha là nẫu - cánh chim
Nẫu bay nẫu nhảy tui tìm mệt ghê!