CLB văn học Xuân Diệu

HỒ THẾ PHẤT và thơ

Sun, 14 Mar 2010 17:50:33 +0700

PGS.TS HỒ THẾ HÀ

Hồ Thế Phất sinh năm 1941, tại quê cha và quê mẹ Phù Cát, Bình Định. Anh sống trọn vẹn tuổi ấu thơ của mình trong hoàn cảnh đất nước chiến tranh và chia cắt. Nỗi buồn và niềm vui thân phận khi phải sống trong cảnh cha Bắc, mẹ Nam, lại là người con lớn nhất của gia đình, anh dành tất cả tình thương cho người mẹ nghèo tảo tần, mòn mỏi và các em thơ dại. Anh có tinh thần tự lập và ý chí tiến thủ từ rất sớm. Anh trở thành người gánh vác trọng trách gia đình giúp mẹ, nuôi em bằng sức lao động vất vả quá sức của mình. Những ký ức tuổi thơ không bình lặng ấy, không mất đi mà chúng trở thành những mảnh vỡ tiềm thức, thành những ân nghĩa quanh đời, để từ bao giờ không rõ, chúng quẫy đạp trong từng tế bào xúc cảm bé nhỏ của cậu bé mười bốn, mười lăm tuổi khiến cho những vần thơ về mẹ, về quê hương xuất hiện trên trang giấy học trò. Và như một duyên nợ, những vần thơ đầu tiên ấy, chúng có sức vẫy gọi và lan tỏa mãnh liệt để anh dấn thân vào nghiệp bút nghiên cho đến ngày nay với cái tên khai sinh Hồ Thế Phất. Và cái tên ấy cùng những thi phẩm của mình được bằng hữu gắn thêm một định ngữ dễ thương, rất quê kiểng: Hồ Thế Phất - nhà thơ nông dân, dù không phải toàn bộ thơ ca của mình, chủ đề nông thôn chiếm ưu thế.

Cầm bút từ những ngày còn ngồi trên ghế nhà trường phổ thông trung học, nhưng phải đến năm 1972, Hồ Thế Phất mới có thi phẩm đầu tiên ra mắt bạn đọc: Chứng tích. Tập thơ là kết quả của quá trình chứng kiến cảnh non sông, đất nước phân ly, cảnh chiến tranh mất mát trên quê hương Việt Nam do kẻ thù gây nên để trở thành chứng tích bi hùng, đắng nghẹn. Cái tôi trữ tình tự nghiệm của tác giả hình thành rõ nét qua tập thơ đầu tay này. Tiếp đó, Hồ Thế Phất cho ra mắt tập thơ tình yêu rất đặc sắc Hái mộng. Những cung bậc của tình yêu tuổi trẻ được tác giả đồng hiện một cách chân thành và giàu sắc thái của chính trái tim đa cảm, có khi nhập vai vào tha nhân để sẻ chia, thông điệp. Có thể nói, với Hái mộng, Hồ Thế Phất đã khẳng định được tiếng nói thi ca của mình trong lòng độc giả ái mộ. Sau đó, vượt qua những thử thách của chính mình và cuộc sống, Hồ Thế Phất tiếp tục sáng tạo và liên tục cho ra mắt với bạn đọc các tác phẩm thấm đẫm chất trữ tình đời tư và thế sự: Cõi niềm u u và Bước giữa chiêm bao. Ở hai tập thơ này, nhân vật trữ tình thường trực là hình ảnh người mẹ và những người thân yêu sâu nặng được khắc họa trên cái nền cuộc sống gần gũi và thiêng liêng là quê hương, xóm mạc cùng những thăng trầm, biến đổi của chúng. Văn hóa truyền thống và những vô thức cá nhân, vô thức tập thể hiện diện đậm nét trong từng thi phẩm của anh để hình thành cá tính sáng tạo riêng thông qua hệ thống ngôn ngữ vừa gần gũi vừa nâng cao, phù hợp với tạng riêng của mình và không xa lạ với tâm lý bạn đọc lúc bấy giờ. Đó chính là ý thức và thành quả văn chương mà Hồ Thế Phất đã xác lập cho mình từ những ngày đầu cầm bút cho đến năm 1975.

Mãi đến mấy chục năm sau, anh mới có điều kiện tái xuất thi ca của mình bằng hai thi phẩm: Mưa xuân thì (2005) và Chao sóng (2010). Có thể nói rằng, với hai thi phẩm này, Hồ Thế Phất đã thực sự chín lại trong hiện thực tâm trạng và hiện thực văn hóa mới. Trục không gian - thời gian nghệ thuật (chronotope) và ngôn ngữ trong thơ giờ thường xuyên xao động giữa hiện thực và tâm linh, giữa hiện tại và quá khứ, giữa truyền thống và cách tân để bổ sung chất thơ Hồ Thế Phất. Thơ anh, giờ đời hơn và trần trụi hơn nhưng không kém phần trữ tình, sâu lắng trước những hiện thực tâm trạng mới do hoàn cảnh và tâm thế cá nhân mang lại. Và chỉ có thơ mới thay anh thổ lộ những nỗi niềm sâu kín.

Con chim gieo hạt non ngàn

Anh gieo lục bát cho tràn thơ ca

Em gieo cây lúa đồng xa

Cây ngàn- hạt lúa- thơ- là của nhau.

( Gieo hạt )

Em đi thả gió xô thành

Thả mây xô núi

Thả tình xô thơ

Thơ tan vào cõi mộng mơ...

( Tìm thơ )

Hoặc: Thơ cũng độc hành chỉ mình mình đọc

Chờ mỗi khi say và mỗi khi buồn

Nhớ bạn bè ngoảnh mặt về phía biển

Đêm phiá chiêm bao, ngày phía bồn chồn

( Tây tiến độc hành )

Vậy là, thơ ít ra cũng đã hóa giải những nỗi niềm thầm kín và run rẩy của chính người thơ và của tha nhân. Hồ Thế Phất không phải là người làm dáng và cố tình đổi mới câu chữ. Thơ anh, thường ở cảm xúc mà thành. Những ý nghĩ, những nỗi niềm thường bật ra từ cảm xúc có thật, và lúc ấy, chữ gọi chữ, câu gọi câu. Và không phải, không có những câu thơ hay neo giữ và nội cảm trong lòng độc giả. Ví như:

Trăng rắc vàng lên cát

Em rắc tình trong anh

Nụ cười hai nửa trăng

Xôn xao bờ ân ái

( Tình trăng cát )

Giọt sương ôm vũ trụ

Vũ trụ nằm trong sương

Trăng sao mừng hội tụ

Mặt trời vui náu nương

( Giọt sương )

Em ơi! Trời đất vô cùng quá

Mình có vô cùng cách biệt nhau

Tả tơi những mảnh hồn rêu đá

Áo chửa so vai tình rã nhàu...

Có phải vắng em mà cô lẻ

Mà thơ với rượu cứ say nhè

Mà tình chung thủy thành dâu bể

Ta khóc em mà em có nghe

( Tình say )

Hồ Thế Phất thường soi vào mình từ những kinh nghiệm sống qua để nâng lên thành những tâm cảnh và ngoại cảnh cụ thể. Vì vậy, đọc thơ anh, độc giả không khó nắm bắt ý tứ và ngôn từ. Đó chính là thế mạnh của thơ anh, dù hiện nay, nhiều người có quan niệm khác, do chịu ảnh hưởng và cách tư duy hậu hiện đại, họ đề cao mảnh vỡ, lắp ghép, dòng ý thức...Dù gì, theo tôi, nhà thơ phải có thi pháp riêng của mình, khi ấy, anh sẽ tư duy theo mạch cảm xúc và tâm trạng mách bảo với một kiểu ngôn từ thích hợp thì sẽ tạo ra được những chỉnh thể nghệ thuật có giá trị. Và cái còn lại là phải có thơ hay. Nếu không có thơ hay và không được người đọc đón nhận thì tác phẩm sẽ hút hắt đâu đó trong quên lãng. Kinh nghiệm thơ kim cổ đông tây đã xác nhận điều đó. Nói điều này, tôi không muốn khuyên người làm thơ điều gì cả. Vì đó là điều không thể và không nên. Mỗi nhà thơ luôn ở trong ngôi nhà tâm hồn và ngôi nhà hữu thể của chính mình. Ngôi nhà tâm hồn Hồ Thế Phất giản dị và rộng mở để đón nhận những gì gần gũi, xúc động nhất. Và vì vậy, có những lúc " thơ chưa hay thì thơ nói thật lòng - ai giả dối rồi biết mình lầm lỗi" ( Nguyễn Trọng Tạo ). Tôi quý thơ Hồ Thế Phất chính ở cái thật lòng ấy.

Ngoài quỹ đạo mặt trời

Ngoài quỹ đạo mặt trăng

Có quỹ đạo hạnh phúc

Anh chinh phục tình em

( Chinh phục )

Áo em màu lá cọ

Trắng phau đôi cánh cò

Em làm duyên nghiêng nón

Mặt trời chiều thẩn thơ

( Nghiêng nón )

Dòng sông nào ngủ trong mơ

Bến tiêu tương lạnh như tờ chiêm bao

Lưng đồi lá rũ xanh xao

Lều duyên quán mộng gọi chào vực sâu

Nước lưu ly dợn qua cầu

Trăng rưng rức nhớ mấy màu hoang sơ

Em về còn gọi theo mưa

Đời ta lệ xuống chưa vừa nữa ru.

(Sông tương)

Thơ cốt ở tình, sự và cảnh. Sự và cảnh hiện hữu bàng bạc trong thiên nhiên, trong cuộc sống. Tình lại xuất phát ở cội lòng của chính người thơ. Tình không xúc động và hòa hợp với cảnh và sự một cách nên thơ và hồn nhiên thì khó mà có thơ hay và chân thật. Thơ Hồ Thế Phất là kết quả của quá trình thăng hoa, hòa hợp giữa chủ thể thẩm mỹ và khách thể thẩm mỹ, làm thành chỉnh thể nghệ thuật đa dạng, phong phú, có tính tự trị ổn định. Nhưng với chủ thể tiếp nhận, tùy vào vào từng tầm đón nhận của mỗi người mà sự đồng sáng tạo lại mở ra những khả năng mới, làm đầy ý nghĩa cho từng thi phẩm mà trong khoảnh khắc vô thức của quá trình sáng tạo, tác giả chưa kịp nghĩ ra. Tôi nghĩ, Hồ Thế Phất nên tuân thủ sở trường cá nhân của mình, nhưng cũng nên có phá và thay để thơ không cũ và đơn diệu về hình thức. Có như thế, hồn thơ và chất thơ sẽ phù hợp với từng thời khoảng của cuộc sống và phù hợp với hằng số tâm lý của con người ở từng thời khoảng đó.

Thơ Hồ Thế Phất có những bài mang âm hưởng cổ kiểu thể hành và thơ Đường của Trung Hoa như: " Đường sương vô cùng tận - Ta đi vô cùng đời - Cố nhân vô cùng ẩn - Giọt sương vô cùng rơi" ( Vô cùng ) hoặc " Mặc tửu chờ mặc khách - Câu thơ thần chuốc say - Cụng ly cười khanh khách - Danh lợi gửi trời mây" ( Mặc tửu ) hoặc như bài Tây tiến độc hành... Bên cạnh đó, lại có những bài hiện đại và lạ như:

là cây thánh giá

là chuỗi tràng hạt

Đêm đêm

Anh nhìn cây thánh giá

Anh lần chuỗi tràng hạt

Nguyện cầu

( Nguyện cầu )

Thềm giếng hạt gì trắng phau

Đêm qua ngờ ai vo gạo

Quăng gàu đưa tay gom vội

Chợt hay mùa xuân hoa cau

( Hoa cau )

Hoặc: Vút lên bầu trời

Trăng

trong cốc ngọc

Vời vợi mắt em

long lanh giọt rượu

Thẳm sâu tim anh

ắp rượu và trăng.

( Rượu trăng )

Nhà phê bình văn học Phạm Phú Phong nhận xét rất sát, đúng với chất thơ Hồ Thế Phất: " Hóa ra, những cháy bỏng trong tâm hồn, là bởi trái tim anh sinh ra từ trong cát bỏng, làm cho thơ anh thâm trầm nhưng bỏng rát những nỗi niềm. Làm thơ, đối với anh không phải là sự nghiệp ở đời, mà chỉ là nhu cầu tự thân, là sự hóa giải những ẩn chứa đầy ắp trong tâm hồn - một nhu cầu của dòng chảy văn hóa truyền thống. Những đổi thay thuộc thế hệ của thời buổi kinh tế thị trường dường như không hề tác động gì đến cái cõi riêng đầy trầm mặc ấy của anh. Cũng vì lẽ đó, người làm thơ lúc nào cũng như một lữ hành cô độc, lặng lẽ, những câu thơ viết ra, đôi khi cũng để cho mình đọc, một mình mình biết, một mình mình hay..." ( Tựa tập thơ Mưa xuân thì ). Quả là như thế, người làm thơ nào cũng xuất phát từ mình và sau đó, nhìn ra tha nhân. Thơ Hồ Thế Phất đã vực dậy cõi lặng của lòng mình và hướng về những vui buồn nhân thế. Còn gì mừng và quý hơn khi thơ mình được bằng hữu và chung quanh đón nhận. Đó chính là phần thưởng lớn mà nhà thơ nào cũng mong mỏi có được, nhưng không phải dễ. Và chính Hồ Thế Phất đã nhận ra điều ấy trong phép thắng lợi tinh thần thổ lộ với người yêu: " Người ta giàu có mong chia của - Anh chỉ hồn thơ chút chẻ đôi - Tặng đời một nửa, em một nửa - Còn lại tình anh túi rỗng chơi" ( Chia ).

Gần trọn một đời người, Hồ Thế Phất đã duyên nợ và gắn bó với thi ca như những đam mê không dứt, qua đó, anh được giàu có hơn về tình đời, tình người và giàu có hơn về thơ để đủ sức đi hết hành trình thơ còn lại như anh đã tâm sự trong bài Giọt sương:

Từ biết làm thi sĩ

Ta đi tìm thủy chung

Giọt sương mà vô vị

Cố nhân còn hay không?

Mong người thơ Hồ Thế Phất ngày càng có nhiều thơ hay và có nhiều cố nhân, bằng hữu mới đông vui trên dặm dài thi ca thủy chung, bất tận.

Viết xong tại Vỹ Dạ, chiều 14-3-2010

H . T . H

"Chao sóng" cùng thơ Hồ Thế Phất

Sat, 13 Mar 2010 07:46:45 +0700

VÕ NGỌC THỌ

Ngoài 4 tập thơ viết trước 1975, gần đây Hồ Thế Phất cho ra mắt tập thơ Mưa xuân thì (2006) và ngay mùng 7 tết Canh dần- 2010 anh giới thiệu tập thơ Chao sóng (69 bài) trong đêm sinh hoạt đầu năm mới của CLBVH Xuân Diệu. Đêm ấy, nhìn anh thấy thật thương vì anh đang ốm, vai phải còn ê ẩm. Ngày thường, anh rất vui, cụng ly tanh tách mỗi khi gặp bạn bè và đọc thơ ngâm ngợi, nhưng tối đó một ly anh cũng không uống được: " Mặc tửu chờ mặc khách/ Câu thơ thần chuốc say/ Cụng ly cười khanh khách/ Danh lợi gửi trời mây" (Mặc tửu).

Thơ Hồ Thế Phất đa số viết về tình yêu. Giọng thơ chân tình tha thiết nhưng không kém phần lãng mạn. Một lần dạo phố, trời mưa, bỗng nhớ người yêu, tứ thơ chợt hiện về. Sung sướng quá, nhà thơ chộp viết ngay tại vỉa hè đụt mưa: "Thương mình dạo phố không ô/ Dưới mưa ướt tóc ấp thơ vỉa hè" (Lục bát mưa). Thường là "ấp trứng" cho trứng phát triển tốt. Anh thì "ấp thơ" để thơ nở ra trăng chăng? Từ ấy, những vần thơ lục bát tình yêu đã hiện ra trên trang thơ ướt mưa. Thật cảm động với hình ảnh dưới đây và thật hạnh phúc cho cô gái- người yêu của nhà thơ: "Vội vàng nhóm lửa hong thơ/ Bài thơ lục bát nhòe mưa cuối chiều/ Ngại ngần chưa gửi người yêu/ Sợ nhầm nước mắt nghĩ nhiều tội em" (Lục bát mưa). Yêu và lo lắng cho người mình yêu đến mức ấy thời buổi này cũng hiếm lắm. Có nhiều bài trong "Chao sóng" nhẹ nhàng, tình tứ và dễ thương như vậy (Tình mai, Ban đầu, Dưới chiều, Thuyền trăng, Chao sóng, Chia...).
Tôi quí anh ngay từ lần đầu mới gặp bởi chất thi sĩ dung dị, gần gũi, mênh mang, chân thành và say thơ. Thơ anh không đãi bôi, làm dáng, vẽ vời mà lãng đãng ngân nga: "Ngàn năm mây vẫn phiêu linh/ Ngàn năm gió vẫn đăng trình chưa thôi/ Em ngàn năm bóng chơi vơi/ Tôi ngàn năm thả lá rơi theo dòng" (Ngàn năm).
Ẩn chứa trong nhiều bài là một nỗi buồn khó tả của thi nhân trước cảnh vật và thế thái nhân tình: "Cuối chiều ra đứng hiên mưa/ Nhìn bong bóng chở hồn ta bồng bềnh/ Nửa chừng bóng vỡ hồn hoang/ Ta như cổ tượng còn nguyên tác sầu" (Cổ tượng)
Và có lúc: "Trăng tàn sương mù lạnh/ Chợt đâu tiếng vạc rơi/ vẳng trong lòng cô quạnh/ Buồn lao theo cuối trời" (Tiếng vạc rơi). Đó là nỗi buồn của một nhà thơ chấp nhận dấn thân hoà cùng trời đất phiêu du và tĩnh tại. Của cải thì chẳng có gì, có chăng chỉ có "hồn thơ" nhưng cũng hào sảng đem chia hết, chỉ mong giữ lại một chữ "tình": "Người ta giàu có mong chia của/ Anh chỉ hồn thơ chút chẻ đôi/ Tặng đời một nửa em một nửa/ Còn lại tình anh túi rỗng chơi" (Chia) . Chất ngông trong thơ Hồ Thế Phất nhiều lúc lại khiến người đọc thật sự xúc động và đồng cảm với anh. Cách dùng từ của anh mang tính phát hiện và táo bạo. Nhìn những búp mai vừa bóc trấu,anh viết: "Mưng mưng hạt gạo trên từng nhánh/ Những búp xanh rờn chở sắc xuân" (Tình mai), hoặc: "Chớm duyên duyên chớm chớm duyên/ Bờ môi núi lửa vẽ nghiêng khuôn hằng" (Ban đầu).
Theo tôi, có một vài bài vì quá lạm dụng chơi chữ ma ý thơ bị nhẹ đi. Nói chung "Chao sóng" là một tập thơ tình dày dặn, lunh linh, mơ màng, nhiều gửi gắm. Đọc tập thơ ta thấy lòng mình lâng lâng như vừa nhấp một ly rượu Bàu đá quê nhà. Đó cũng là cảm xúc thăng hoa của tác giả khi con sóng- chao-ánh trăng đến tỏ tình với người yêu đang đứng đợi bên kia sông.
Xin chúc mừng anh!
V.N.T

Từ Mưa xuân thì tới Chao sóng...

Fri, 12 Mar 2010 11:48:36 +0700

TRÂN HÀ NAM
(Đọc hai tập thơ của Hồ Thế Phất)

Đúng ra, muốn cảm Hồ Thế Phất một cách trọn vẹn, có lẽ phải là những thi huynh thi hữu đã từng lăn lộn với anh, từng hiểu anh qua bao truân chuyên cuộc đời, chứ không phải tôi, một người tuổi nghề tuổi đời còn quá non nớt, bởi đọc thơ anh là phải căng lòng ra trải nghiệm những cảm giác Đời đi qua mái tóc, hiện hữu thành thơ. Bởi vậy, tôi đành cảm anh theo cái ngẫu hứng tùy duyên của một kẻ ưa lãng đãng nhớ nhớ quên quên một phen!

Ngày anh ra tập thơ đầu tiên Mưa xuân thì, sau 30 năm nước nhà thống nhất (2005), tôi không may mắn để dự buổi ra mắt thơ anh tại CLB Xuân Diệu. Thôi thì có hề gì, vì thơ đích thực thì 5 năm, 10 năm đọc lại vẫn thấy thú. 5 năm sau tôi lại được cầm trên tay tập thơ mới Chao sóng với lời đề tặng trân quý, lẽ nào lại để lỡ dịp được nói được cảm thơ anh?

Tính đến thời điểm 2010 này, Hồ Thế Phất đã 70 xuân và có 40 năm gắn bó với duyên thơ! Con số đôi khi không nói lên điều gì nhưng với một người làm thơ hơn nửa cuộc đời thì cũng đủ để những người nặng lòng với thi ca phải thán phục mối lương duyên bền chặt này! Bởi Thơ đã thành một phần đời-người, chia sớt những buồn vui nhân thế. Nên tôi thú vị với tiêu đề của hai tập thơ đủ để làm nên một liên tưởng: vẫn tươi mát hồn thơ như "mưa xuân thì", vẫn đủ chất say để một kẻ đạt đến ngưỡng thất thập cổ lai hy phiêu lãng "chao sóng" với đời. Chấp thời gian, Hồ Thế Phất vẫn đáng được tôn vinh trong những kẻ tự cho mình thuộc "nòi tình" để dễ xúc động với nàng thơ:

Còn nhớ còn thương còn uống mãi

Còn say còn viết còn ngâm thơ

(Tình say)

Thú thực, giữa hai tập thơ cách nhau khoảng 5 năm, tôi vẫn dành nhiều cảm tình hơn cho Mưa xuân thì, có lẽ vì tập thơ này là chắt lọc suốt 30 năm lặng lẽ song hành với thơ để lần đầu tái xuất diện mạo người thơ Hồ Thế Phất. Nên nhiều bài thơ trong đó thật chín, thật đằm. Dẫu không có cái say của thuở mười chín đôi mươi nhưng bù lại là cái nồng đượm như men Bàu Đá. Mà cũng lạ, tác giả là một người cũng hay rượu, để ngà ngà là lại đọc thơ, ấy vậy mà chẳng mấy khi tôi thấy anh cao giọng phóng cuồng của một tửu đồ. Trong tập Mưa xuân thì, chỉ duy nhất một lần tôi cảm được cái phong trần cảm khái, ngấm men đủ độ trong những câu thơ Tây tiến độc hành:

Độc hành ca, độc hành cơm áo

Đất là giường sương gió chiếu chăn

Thơ cũng độc hành chỉ mình mình đọc

Chờ mỗi khi say và mỗi khi buồn

Nhớ bè bạn mắt ngoảnh về phía biển

Đêm phía chiêm bao, ngày phía bồn chồn

Còn ở các bài thơ khác, nhiều lần anh cũng nói chuyện uống rượu, cũng không hiếm lần nhắc đến cảm giác chống chếnh say, nhưng dường như cái say ấy mới chỉ thăng hoa trong men tình men thơ lãng đãng, nào là Biển bồng bềnh say, Tình say, Rượu cần, Chiều uống rượu trên đồi Vọng Cảnh, Rót xuân... Rượu chỉ là cái cớ, cái duyên để anh tự thú:

Ta đa tình sông hồ bầu rượu

Chờ em nghiêng dải lụa đêm trinh

Để rồi, khi những cuộc rượu chung chiêng mọi miền đã ngấm, đã hoà vào máu, chỉ cần chạm chén là thành thơ, là chao - sóng, anh nghiệm ra:

Rượu say đâu có bằng tình

(Lòng nghe)

Mà nào phải chỉ có, chỉ cần tình yêu đôi lứa, đâu còn ở cái thuở hoa niên nên cái tình ấy anh san đều thành tình quê, tình đồng hương, tình bè bạn. Có cả những cuộc tình đã chìm sâu vào quá vãng, tình đau tình nhớ tình lỡ tình đợi... Có những câu thơ Hồ Thế Phất đã khiến tôi dừng lại thật lâu, đọc đi đọc lại mà lòng rưng rưng, vì những ám ảnh tâm linh, như điềm báo:

Khói hương phảng phất màu mây

ngờ như khói sóng dâng đầy mắt trông

đoàn viên rượu đợi phai nồng

người xa xôi quá đành không thể mời

(Rượu đợi)

Những câu thơ ấy có gì đặc biệt đâu! Chỉ là một bài thơ anh viết vào Xuân 1995 với lời đề "Tặng bạn P.Đ" để giờ này sau mười lăm năm đọc lên bỗng vọng một bóng hình người bạn thơ năm nào, giờ đã thành âm dương cách biệt, "người xa xôi quá đành không thể mời", cứ nhoi nhói trong lòng!

Thời gian chậm rãi mà cũng thật hối hả, để cho những câu thơ của Hồ Thế Phất dày thêm những chiêm nghiệm từng trải, lắng lại những suy tư cô đọng trong âm hưởng tứ tuyệt, chiếm đến 27/66 bài của tập Chao sóng. Nếu tính cả những bài thơ ngắn sáu câu như một đoản ca thì chiếm tới hơn một nửa tập thơ. Phải chăng tác giả một mặt làm cuộc chạy đua với thời gian, một mặt thì rút ruột tằm nhả tơ, muốn chứng nghiệm những sát-na duyên nghiệp trong một âm vang, một sắc màu, một biến thiên đời sống:

Suy tư bạc trắng mái đầu

tình yêu phụ bạc trắng màu nợ duyên

anh nghèo bạc trắng tay tiền

em xe hoa trắng, lời nguyền trắng bay

(Trắng thời gian)

và đây nữa:

Trăng tàn sương mù lạnh

chợt đâu tiếng vạc rơi

vẳng trong lòng cô quạnh

buồn lao theo cuối trời

(Tiếng vạc rơi)

Thơ ngắn nhưng là đúc kết của cả một đời dài, vẫn trăn trở những nỗi niềm nhân sinh, quyến luyến tình đời chứ không phải là giọng triết lý thiền gia hay tâm thế "lão giả an chi", "lão lai tài tận". Hồ Thế Phất còn say với thơ lắm, còn đủ sức để làm những cuộc chơi với thơ, với bạn một cách hoành tráng, chếnh choáng men, lâng lâng bay bổng cùng thơ, tìm một hướng làm mới mình. Hãy nghe lão huynh hát thơ một khúc:

bằng lời ca lả lơi

hoà không gian khơi vơi chơi vơi

trời mây vời muôn nơi

và sương là rơi rơi rơi rơi...

(Tình thơ)

Tình thơ còn lai láng thế, gọi lén lão huynh, ông anh lại mắng cho! Thơ ấy, cứ thử viết thư pháp xem, cho bay chấp chới chao - sóng giữa ngày thơ, không khéo có nhiều em xuân - thì lại chẳng xôn xao đi tìm anh Hồ Thế Phất là ai mà làm thơ tình thế!

Quy Nhơn, tháng 3 năm 2010

T.H.N

Lông ngông sóng tình

Thu, 11 Mar 2010 23:07:47 +0700

TUYẾT NHUNG
(Đọc tập thơ "Chao sóng"của Hồ Thế Phất, NXB Thuận Hóa, 2009)

"Vợ tôi nằm võng ru con/ còn tôi nằm võng ví von thơ tình/ thương hai đầu võng rung rinh/ thương em cực khổ- thương mình lông ngông" (Ru). Hồ Thế Phất đã tự nói về mình rất chính xác như thế. Đu đưa trên võng "đặt thơ" tình lông ngông là cái tạng thi sĩ quê với hồn quê mộc mạc, mê vần vè thi phú và luôn biết cách trang điểm cho hồn mình bằng những đắm say phần lớn là các cảm xúc, các cuộc tình tự tạo. Lông ngông, quả không có từ nào chính xác hơn.

Hồ Thế Phất là người rong chơi, một đời rong chơi nhưng long rong với tình, với thơ chứ chưa hề là gã tình si đúng nghĩa. Và chỉ có những con sóng chao, lơ mơ say mà không đắm. Có thể cái tạng anh là vậy, có thể anh sợ trắng tay. Dẫu gì, với người làm thơ, mê thơ, chút rụt rè cũng riêng, cái ba-ri-e cũng thành đặc hữu nếu biết khai thác. Để không trộn lẫn với ai cả.

Nhưng cũng khó. Đã có lúc thấy anh ngút hơi trong cuộc cố giữ từng ngằn: "Trăng tàn sương mù lạnh/ chợt đâu tiếng vạc rơi/ vẳng trong lòng cô quạnh/ buồn lao theo cuối trời" (Tiếng vạc rơi). Đã thấu, đã tới nỗi buồn lao theo cuối trời này. Ít thôi, còn phần lớn anh làm chủ cuộc long rong. Và chữ nghĩa cũng xúm tay cùng anh tạo được hiệu quả nhất định. Đọc vài câu nhé: "dưới chiều em có gọi ta/ dường như son phấn cũng là cố nhân" (Dưới chiều); "Đợi em con mắt mỏi mòn/ trái tim thoăn thoắt nhịp buồn tháng năm" (Đợi); hoặc "áo mưa màu lá chuối/ gió tạt màu mưa bụi/ anh tóc ướt màu sương/ se lạnh màu run/ em chia đều màu ấm" (Màu mưa)... Thấy ngộ và có những bất ngờ thú vị.

Như đã nói ở trên, Hồ Thế Phất là một thi sĩ với hồn quê mộc mạc. Chính cái mộc này đáng yêu hơn sự sang chưa tới. Xin cùng đọc cái tạng đặc hữu của anh: "run run câu sáu nhạt nhòa/ ướt đầm câu tám chạy về giữa mưa/ vội vàng nhóm lửa hong thơ/ bài thơ lục bát nhòe mưa cuối chiều/ ngại ngần chưa gửi người yêu/ sợ nhầm nước mắt nghĩ nhiều tội em" (Lục bát mưa). Rất gần với ca dao nhưng 2 câu cuối thì có thể thách đấu với các thứ thơ tình lung linh sang trọng đấy! Tôi tin "nàng" sẽ xiêu lòng trước tình thơ rất dân gian và khá "láu" này.

Thơ Hồ Thế Phất thường ngăn ngắn, bốn đến sáu, tám câu. Anh ghi lại cảm xúc bất chợt có lúc còn thô, ghi xong là thôi, là hết trách nhiệm. Nhiều bài lục bát thất vận của anh tức anh ách. Ví dụ bài Cổ tượng: "Cuối chiều ra đứng hiên mưa/ nhìn bong bóng chở hồn ta bồng bềnh/ nửa chừng bóng vỡ hồn hoang/ ta như cổ tượng còn nguyên tác sầu"- ý tứ không đến nỗi nào nhưng đọc thấy anh bừa ẩu làm sao ấy.

"Chao sóng" là tập thơ thứ sáu đã ấn hành của anh. Thấy vốn liếng giới thiệu chuẩn bị in của anh cũng còn dài dài. Mừng cho sự trường lực này, cũng hy vọng sẽ được đọc nhiều hơn nữa,những bài thơ hay hoặc dân dã hoặc tưng tưng thú vị của anh.
T.N

Nhẩn nha với "Ngày rêu xanh"

Thu, 14 Jan 2010 10:42:01 +0700

ĐINH HÀ TRIỀU

Bạn thơ Bình Định quý thơ anh vì thơ anh "có chữ"! Nó đến thật tự nhiên mà duyên dáng, chứng tỏ sự nhạy bén trong cảm quan của người nghệ sĩ ở những phút giây thăng hoa nhất của cảm xúc. Có lẽ vì thiên về chất tài tử, mà đã tài tử thì thường ngẫu hứng nên anh ít sở trường ở loại thơ dài, anh loé sáng nhất là trong thể tứ tuyệt.

Cầm trên tay tập thơ "Ngày rêu xanh" của anh Đào Viết Bửu, lòng tôi bỗng trào dâng một mối xúc cảm khó nói cho thật ngọn ngành!

Trải bốn chục năm làm thơ, cũng đã hơn ba mươi năm là hội viên Hội Văn học-Nghệ thuật Bình Định, từng nhiều lần dự trại sáng tác, giao lưu rộng rãi với bạn thơ khắp trong Nam ngoài Bắc, mà bây giờ anh mới ngập ngừng trình làng tập thơ đầu tay. Ở tuổi sáu mươi!...

Theo những gì tôi chứng kiến thì ở đâu có Hai Bửu - chúng tôi thường gọi anh như thế- là ở đấy có sự "bù sớt ta mình vui thú thơ" (Trương Văn Hay). Và hầu như bất kì ai biết anh cũng đều nhận thấy ở anh sự kết hợp đến độ thuần nhất những cốt cách tưởng chừng khác biệt: vừa đậm chất nông dân vừa tài hoa nghệ sĩ! Nét riêng của Hai Bửu so với các bạn viết khác ở Bình Định phải chăng là ở đó!

Hai Bửu -nông dân một lòng một dạ gắn bó với đồng đất quê hương nên thơ anh đượm đà hương đồng gió nội. Có những tứ thơ mọc lên từ bùn đất rồi bất ngờ vút lên những xúc cảm thăng hoa tạo nên nét duyên thầm:

Câu hát xe duyên dào dạt soi bông

Dễ khi khung cửi chàng ngững bên cô kéo sợi

Ngày xuân cô em nghiêng vành nón mới

Lén nhìn ai giữa hội cờ người

Nói với em điều anh yêu quý

Sân cải trỗ ngồng ra giêng

Vói ngực em chạm lung liêng bông vàng

Người đi còn ngoái lại làng

Lòng như tia nắng lênh lang xuân đầy

Sân cải xuân

Gắn bó với làng quê, bất kì ai xa làng, anh cũng xót, cũng thương:

Và cũng ngậm ngùi em lấp trong giọt mồ hôi

Thương nỗi làng mỗi ngày thêm người vắng

Cây lúa xưa nay chẳng làm ai nghèo ngặt

Mà không thể nào giữ lại kẻ xa quê

Con chó lên rừng

Màu cúc quỳ vàng suốt dọc dài đèo núi An Khê, Pleiku như nói hộ tấm lòng thương tưởng của anh với một "em" li hương trong khốn khó:

Pleiku qua ngày dân bạn long đong

Em tôi biệt quê đời nhàu về đất

Giậu hoa cúc quỳ vàng hong chiều bạch

Như mùa xuân nào nói với trông mong.

Cúc quỳ

Không thể diễn tả hết nỗi xốn xang khi vỡ vạc ra cái tinh tế của anh trong hai chữ đời nhàu và chiều bạch. Nếu chúng đứng riêng rẽ hầu như chẳng có gì lạ nhưng khi chúng xích lại gần nhau thì hiệu quả thật không ngờ. Thương cảm, xót xa, tức tưởi, và chiêu tuyết... Màu cúc quỳ vàng thuỷ chung là tấm lòng anh đó, như một chứng nhân lặng lẽ và thấu hiểu.

"Quê hương mỗi người chỉ một/ Như là chỉ một mẹ thôi" (Đỗ Trung Quân), Đào Viết Bửu luôn canh cánh, đau đáu trong tâm một quê hương xứ "nẫu", bài chòi. Dự trại sáng tác tại thành phố biển Vũng Tàu, được hội ngộ biết bao bạn bè, thăm thú bao nhiêu cảnh đẹp, anh vẫn "Nghe sốt ruột giọng bài chòi nhớ xứ" .Và gắn liền với nỗi nhớ quê là hình ảnh người mẹ tảo tần, nhiều âu lo: "Chạnh thương má ngoài Trung thắc thỏm/ Nhoà mắt chong từng bong bóng phập phồng".

Bình Định đã lắm nắng nhiều mưa, đồng đất An Nhơn (quê ba), Tuy Phước (quê má) lại là "rốn lũ", phải chăng vì thế, hình ảnh má luôn song hành với những cơn mưa: (Mưa lại dầm dề mưa gõ cô tịch đêm/ Má phập phồng lo đứa áo tơi rong chợ (Ngẫu hứng); Ngồi buồn nhõng nhẽo cơn mưa/ Bọt bong bóng nhảy bóng đưa lên trời / Bóng bồng khuyên nửa miệng cười/ Giòn tan không chốn không lời đất đai/ Má về trắng nhàu hai tay (Nhõng nhẽo cơn mưa))

Cái tình quê da diết ấy không chỉ gửi gắm ở đối tượng trữ tình rất đa dạng trong Ngày rêu xanh, mà còn ẩn hiện trong cách anh dùng lời ăn tiếng nói quê mình:

- Dễ khi khung cửi chàng ngững bên cô kéo sợi- Nghiêng sởn sơ nụ trắng- Pleiku qua ngày dân bạn long đong- Hao hớt cả tiếng chào mời từng ngõ phố

...................

Hai Bửu- tài hoa nghệ sĩ bất chợt lẩy nhiều tứ thơ phóng túng mà sâu sắc. Truyền thuyết Chử Đồng Tử- Tiên Dung qua cách cảm và thể hiện của anh dường như đã đi đến chỗ sơn cùng thuỷ tận của một tình yêu không tuổi:

Hoá ra anh làm đẹp vì em

Mắt anh đây kín hơn chỗ em tìm

Giữa trong suốt có thể nào khác vậy

Giữa đất đai nồng nàn nhân ái

Cả cái dấu cát của anh mãi mãi của em rồi

Tình Tiên Dung

Anh ngẫm nghĩ và Viết sau đời Tấm:

Yêu cái bị bà em bé chiêm bao

Tấm tái hiện làm người không biết nói

Trái thị thơm bằng mấy lần dời đổi

Thật buồn mấy lúc quạ kêu.....

Không trực tiếp viết những dòng đề tặng, nhưng Ngày rêu xanh hiện diện một số bài thơ anh viết riêng cho một số bạn thơ. Hầu như, trường hợp nào anh cũng nhấn vào khía cạnh "tài tử", "lãng mạn" của bạn mình:

Đi với bạn cùng thời

Anh còn lại đời làng lấm láp

Một thuở thơ tình cho vài em se sắt

Đôi lúc xao lòng cao nguyên

(Đôi điều người chẻ đá

Chất tài hoa nghệ sĩ kết tụ rất rõ trong cảm nhận và diễn đạt của anh. Anh rất độc đáo trong cách kết hợp từ và cứ thế chững chạc viết nên những câu thơ tài hoa. Câu thơ sau dễ khiến ta nghĩ đến Truyện Kiều mà không lặp lại đại thi hào:

Buồn chi tôi và em ơi

Hàm răng ngọc thạch cắn lời thuỷ chung

Gối đêm gối ngày

Bạn thơ Bình Định quý thơ anh vì thơ anh "có chữ"! Nó đến thật tự nhiên mà duyên dáng, chứng tỏ sự nhạy bén trong cảm quan của người nghệ sĩ ở những phút giây thăng hoa nhất của cảm xúc.

Có lẽ vì thiên về chất tài tử, mà đã tài tử thì thường ngẫu hứng nên anh ít sở trường ở loại thơ dài, anh loé sáng nhất là trong thể tứ tuyệt. Nhớ là một bài thơ tài hoa. Tôi yêu câu cuối của đoản khúc này:

Nhớ sốt lòng viết vài câu

Câu đi muốn ở em sâu kín buồn

Câu giăng mây kéo lên nguồn

Dọc ngang tia chớp chéo khuôn mặt người

Xin mượn cách nói của Tế Hanh, cứ để đứa con tinh thần hiếm muộn của anh "...đi con đường vào trái tim bạn đọc" và tự hấp thụ dinh dưỡng từ đó để tiếp tục tạo nên tầm vóc của chính mình!
Đ.H.T

Đào Viết Bửu đã có ngày rêu xanh

Wed, 13 Jan 2010 20:49:18 +0700

LÊ HOÀI LƯƠNG

Với thơ, Đào Viết Bửu vừa nghiêm cẩn, vừa chơi cho sướng. Đó là cái tạng thơ anh. Và chắc có không ít đồng điệu trong buổi nhiễu loạn thơ bây giờ. Xin chúc mừng và kết lại ngày rêu xanh hư thực của Đào Viết Bửu bằng giấc mơ Cầm ngọc của anh: "Con trai ngậm hạt nắng xanh/Ngoi lên mặt biển long lanh mắt người/ Tay em ngón sóng trùng khơi/ Chút vui cầm ngọc bỗng rời thành sương".

Có lẽ hầu hết bạn viết bạn đọc Bình Định đều vui mừng chào đón tập thơ đầu tay "Ngày rêu xanh" (NXB Hội Nhà Văn, 12.2009) của nhà thơ Đào Viết Bửu. Còn gì nữa, tập thơ ra mắt khi anh đã cầm bút 40 năm và đúng tuổi sáu mươi, hơn nữa, thơ anh vốn đã có vị trí từ lâu trong lòng bè bạn bởi độ nén về cảm xúc, sự độc đáo của ngôn từ và những ngẫu hứng trong phát hiện.

Đúng là anh đã có ngày rêu xanh không chỉ tên tập thơ mà cả cái ý lan man giữa hai bờ hư thực. Thơ Đào Viết Bửu vừa cụ thể một tấm lòng dành cho quê hương, cho người thân lại vừa siêu thoát. Mấy chục năm cầm bút lãng tử không mấy khi dám nghĩ in tập giờ lại có dày dặn tập hợp bề thế hơn 70 bài. Loanh quanh kiếm sống đã mướt mồ hôi nào mơ ngày cầm trên tay ấn phẩm sang trọng ký tặng bạn bè. Và đây, "ngày rêu xanh ngời" của anh!

Đào Viết Bửu là người quá đa cảm. Mỗi chút của quê, người thân, bạn bè, những nghịch cảnh, những gian nan, một tiếng rao khuya, một câu bài chòi xa xứ... đều làm anh xúc động. Anh làm thơ tài tử chính ở chỗ không toan tính, hễ các sợi tâm tưởng đa thanh của anh ngân lên là có thơ. Không thơ mùa vụ, thơ hàng hóa theo nhu cầu hay đặt hàng, anh làm thơ trước hết vì nhu cầu của riêng anh và đến được với công chúng mức nào quý mức nấy, hạnh phúc mức nấy. Và với "cá tính" này, xúc cảm, ngẫu hứng, ngôn từ của anh đã có cái tự do cao nhất để hiển hiện hoặc giải bày.

Hãy thử vào cái thế giới hư thực và độc đáo của anh: "Bây giờ chữ nghĩa nợ bàn tay/ Chẻ đá qua ngày áo cơm khốn khó/ Chẻ cả âm thanh rơi vào phần số/ Khoảnh giây nghe băn xướt đoạn đời/.../ Nỗi đơn độc chạm cùng rượu sánh/ Ta nhận ra mình bóng chưa khuất vào đâu" (Đôi điều người chẻ đá). Chữ nghĩa nợ bàn tay và bóng mình chưa khuất vào đâu là cách nói khá sáng tạo. Cũng như chi tiết "tình phai" đầy phát hiện trong bài Má ăn trầu: "Má nhai móm mém miếng trầu/ Tay sơ miếng thuốc dàu dàu chát cay/ Nhìn đôi môi đỏ thâm dày/ Con giật mình sợ ngần này tình phai". Còn đây là cách đau khi một người bạn qua đời: "Giá ta nằm gối đượcgiấc mơ/ Nhấm hương phấn mặt trăng độ nhật/ Sướng miệng cười mà thôi nước mắt/ Bởi dễ gì vỡ vụn chén sân si" (Khúc trầm). Thêm chút nữa, đây là những âm thanh, hình ảnh, màu sắc đầy tâm trạng: "Chim gù chùng võng mẹ đưa/ Mái tre vọng tiếng cũng vừa lay nghiêng/ Hời ơi! Đâu giấc bình yên/ Thương con se sẻ ngoài hiên chàng ràng/ Giờ qua giậu duối chín vàng/ Ai ngờ bụi ớt đứng bàng hoàng cay" (Những trưa chim gù). Nhiều lắm những độ lắng và cách nói vừa dân dã Bình Định vừa tài hoa trong "Ngày rêu xanh" của Đào Viết Bửu.

Có khi anh triết lý, có khi chỉ thuần tình, có lúc ngẫu hứng một lời reo ca, một chút tỉnh tình tinh bất chợt, nhưng thơ Đào Viết Bửu là thơ thiên về tâm trạng, về những xa xót, về những khốn khó hoặc trĩu nặng hoặc chơi vơi mà hồn người vướng lụy. Có điều chất tâm trạng lãng tử của anh khiến anh vừa chắt lọc vừa cẩu thả nên sắc sảo còn có khi chùng lại đơn giản và hồn nhiên trong từng bài, tứng tứ thơ.

Không sao cả. Với thơ, Đào Viết Bửu vừa nghiêm cẩn, vừa chơi cho sướng. Đó là cái tạng thơ anh. Và chắc có không ít đồng điệu trong buổi nhiễu loạn thơ bây giờ. Xin chúc mừng và kết lại ngày rêu xanh hư thực của Đào Viết Bửu bằng giấc mơ Cầm ngọc của anh: "Con trai ngậm hạt nắng xanh/Ngoi lên mặt biển long lanh mắt người/ Tay em ngón sóng trùng khơi/ Chút vui cầm ngọc bỗng rời thành sương".

L.H.L

“Văn chương là thánh dường của nhân sinh”

Wed, 11 Nov 2009 16:03:52 +0700

LÊ HOÀI LƯƠNG

Tới nay, số tác phẩm của Nguyễn Thanh Hiện đến với công chúng mới có 4 cuốn: "Khoảnh khắc giữa ngày và đêm" (tập truyện ngắn, 1986); "Khúc rọ rưa" (tập truyện ngắn, 1998); "Trở lại Xương Quơn" (tiểu thuyết, 2007); "Người đánh cắp sự thật" (tiểu thuyết, 2008). Kể cả một số truyện ngắn in lẻ tẻ, số lượng "chữ" của ông đến với bạn đọc hơn 30 năm cầm bút là không nhiều không ít. Nhưng cái cách "nhập thế", cách nghĩ về văn chương của ông khiến nhiều người cho ông là "cao đạo", khó gần. Thực ra không hẳn vậy.

* Văn chương là niềm kính ngưỡng

"Văn chương là thánh đường của nhân sinh" - một lần ông nói. Tôi cười bảo: "Có gì mới đâu? Đây cũng là quan niệm chung của nhiều người, họ tin rằng nhà văn là phải "dấn thân", phải "đánh cược" cả đời mình với trang viết, với chữ nghĩa".

Ông còn nhớ phát biểu này của ông nhiều năm trước đây không, và giờ thì có gì thay đổi?

- Năm ngoái báo Văn Nghệ in truyện ngắn "Thử đề xuất với trần gian" của tôi, về căn bản, với truyện ngắn này, tôi vẫn muốn nói rằng, sự hư cấu, sáng tạo luôn gần với tôn giáo. Với tôi, văn chương là một niềm kính ngưỡng. Ai bảo "trò chơi", bảo "cuộc chơi" cũng chỉ là cách nói, không có nghĩa họ xem nhẹ. Với phần lớn người cầm bút có ý thức về công việc mình đang làm, tôi tin rằng cuộc "nhập hóa" của họ khoảnh khắc ấy, thời khắc ấy đều có trạng thái gần với "lên đồng". Chữ sáng tạo với văn học nghệ thuật tự nó đã hàm chứa quyền năng thiêng liêng đó.

Ông nhiều lần nói đang viết cuốn A, cuốn B..., rằng "trời cho" chứ không phải do mình nghĩ ra. Có người thấy sốc bảo ông thái quá, họ nói ông cao đạo, chỉ ông thì "trời" mới "cho"?

- (Ông cười mà không vui) Chỉ là cách nói. Thực ra, viết là để chuyển tải một thông điệp dường như mình phát hiện, bằng cách riêng. Dường như thôi, vì làm gì có phát hiện thực sự, tiền nhân đã nói nhiều rồi. Chỉ khác ở chỗ, cách chuyển tải thế nào, tức là phần hình thức. Với tôi, tìm ra cách chuyển tải một vấn đề của nhân sinh cho phù hợp, cho riêng mình, có khi hết sức tình cờ. Tôi nói "trời cho" là ý này. Là tôi nói cho riêng tôi như một tâm sự về nghề văn.

* "Viết để ai cũng đọc được thì tôi không viết được"

Tôi thích cái nghĩa nghiêm trang vô cùng mà ông dành cho văn chương nói chung, cho việc viết lách của ông nói riêng. Tác phẩm của ông được người đọc đón nhận ra sao là một chuyện, nhưng xác định việc mình đang làm thiêng liêng và nghiêm cẩn như ông cũng là điều đáng trọng.

Trừ "Khoảnh khắc giữa ngày và đêm", 3 cuốn sách đã kể, truyện ngắn hay tiểu thuyết của ông nhiều tầng nghĩa, nhiều biểu tượng, nhiều triết luận, nói chung là khó đọc, khó hiểu, đây là nhận xét của một số bạn đọc. Họ cũng đã tốt nghiệp đại học đàng hoàng chứ không phải a bờ cờ. Ông nghĩ sao về nhận xét này?

Tôi làm hư cấu chứ không làm triết lý, lại càng không thích được gọi là "nhà văn", vì bây giờ người viết "giả cầy" nhiều quá. Tôi luôn tôn trọng độc giả. Tác phẩm viết ra chỉ có số ít bạn đọc, lại có số ít người hiểu thì cũng buồn. Nhưng hãy hỏi ông F. Kafka rằng ổng có cần nói cho mọi người hiểu hết không? Hay hay dở là tùy đánh giá của người đọc, cuốn sách đã in ra, nó tự chịu trách nhiệm về số phận của mình. Nhiều người đọc và chia sẻ, có thể theo cách tiếp nhận của họ, chứ không hẳn ý tưởng của mình cũng tốt. Viết để ai cũng đọc được thì tôi không viết được. Nhà văn là người nhập thế nhưng thượng đế và nhập thế không mâu thuẫn gì, còn người đọc hiểu thế nào là quyền họ.

Vậy hoặc là đánh đố độc giả hoặc nhất thiết phải nhờ đến các nhà phê bình dẫn dắt?

- Không phải nói theo ông Nguyễn Tuân đâu, tôi chúa ghét kiểu "luận", "tán" nhảm. Tôi không ưu tư nhiều về hình thức. Chỉ muốn nói về nhân sinh, về cuộc sống bằng tất cả cảm hứng và đầy yêu mến. Còn cách nói là bất chợt đến mà tôi cho là phù hợp. Nếu "Trở lại Xương Quơn" rất truyền thống, thì "Người đánh cắp sự thật" hiện đại hơn nhiều. Tôi không phải một vị bồ tát hóa độ chúng sinh. Ai đọc được và tâm đắc thì mừng chứ. Ngược lại là buồn thôi. Buồn chứ.

Ông từng mê chim. Ông bảo nghe chim hót hay hơn nghe người nói. Rồi ông mê phong lan, ông kỳ công chăm những cây con cấy mô đến khi ngắm hoa nở thấy hạnh phúc, và gọi đây là thú tao nhã. Giờ thì ông rất ghiền internet. Lập blog. Viết. Kỳ công xây dựng các kho my music, my picture... Tất nhiên, chim và lan vẫn còn đó, nhưng ông ít nói về nó như trước. Nhưng trước sau, quan niệm về văn chương của ông vẫn khá nhất quán.

Ông nghĩ sao về ý nghĩa của văn chương, về tính lan tỏa, về giá trị thực của văn chương trong đời sống, với tư cách một người sáng tác?

- Văn chương luân lý là giải thích vấn đề nhưng văn học hiện đại chỉ đặt vấn đề chứ không giải quyết vấn đề. Nhân sinh đủ thông minh để giải quyết chứ không phải tác giả. Ông Nguyễn Du vĩ đại ở chỗ ổng viết Kiều chỉ "mua vui" thôi chứ không phải giải quyết rốt ráo vấn đề.

Trở lại chuyện nhiều ẩn ngữ, nhiều tính triết luận trong tác phẩm của ông thì...

- Tôi là học trò của các nhà triết học. Và tôi cũng có hệ thống triết học của tôi chứ. (Cười lớn sảng khoái).

Ông từng mê cách viết giản dị mà vô cùng uyên áo của "Nam Hoa kinh" của Trang Tử, của "Sử ký Tư Mã Thiên" và văn chương cổ Đông phương nói chung. Giờ thì ông có gì mới không?

- Vậy tôi có gì cũ không? Chỉ sợ tôi không còn sức khỏe và thời gian...

* Chỉ sợ không còn nhiều thời gian

Trừ mấy cuốn sách đã in, chồng bản thảo đã hoàn thành của ông, thể loại tiểu thuyết còn khá nhiều: "Những tháng năm nghiệt ngã", "Vật gia bảo một dòng họ", "Phác thảo về một cuốn dư địa chí", "Bên này trần gian". Hầu hết số này, tôi được đọc từng chương mỗi khi đến chơi, ông không kiềm chế được cái sự khoe khoang này. Thực ra chính ông cũng hồi hộp chờ nghe "nhận xét" của độc giả - tôi, mà ông coi như một lần có người chịu nghe, chịu nghĩ về trang viết của mình là đã "xuất bản".

Trước đây, ông từng lo sách ông khó in. Đã có trớn vài năm nay, chắc những cuốn còn lại tiếp tục đến với bạn đọc?

- Tôi có quá ít thời gian để "làm vi tính" lại những bản thảo ấy. Cái nào làm được trước thì gửi in trước. Giờ đang viết trên máy tính cuốn "Tặng vật của trời". Sức khỏe lương ương quá, lại hàng ngày phải chăm 2 đứa cháu nội. Cũng thích. Quan sát cái bi bô con trẻ cũng giúp ích cho mình nhiều lắm. Mấy chương ông Ruông trò chuyện với đứa cháu nội, thằng Cỏ, trong "Người đánh cắp sự thật" là nhờ chăm cháu đó. Là nói cụ thể thôi chứ trừ chuyện tình cảm, cái ích lợi còn nhiều hơn.

Vậy thuê người đánh vi tính...

- Mỗi lần làm là một lần sửa chữa, không thể giao cho người khác. Tôi vừa muốn làm lại cho xong mấy tập viết tay, lại cứ bị các ý tưởng ám, nên ngồi vào máy luôn muốn viết cái mới. Trong sáng tác có cái "tức thì". Đây là điều người cầm bút không thể nghĩ trước được. Tình yêu cũng là "tức thì" như văn chương. Chỉ lo không còn mấy thời gian...

L.H.L

Đi là để trở về

Sun, 13 Sep 2009 10:37:47 +0700

TUYẾT NHUNG
Đọc "Lục bát du hành" của Khổng Vĩnh Nguyên

Đây là tập thơ thứ 7 của Khổng Vĩnh Nguyên, và là tập hợp tương đối hoàn hảo của một "người thơ" có cá tính, chất giọng riêng, tài và ú ớ. Gọi là tập hợp vì chuỗi du hành này thực ra ghép nối từ những chuyến đi đã được tường trình từ mấy tập thơ trước theo một chủ đích và có chọn lọc.

Khổng Vĩnh Nguyên là một hiện tượng lạ, bạn có thể trích dẫn nhiều bài thơ, câu thơ ú ớ, chưa sạch nước cản cũng như có thể đọc một lèo nhiều bài thơ, câu thơ lấp lánh tài hoa từ nhà thơ đồng đất rơm rạ này. Có người nêu nhận xét Khổng thi sĩ ăn ngủ với thơ, cũng đúng, vì ngoài thơ mà anh luôn gom nhặt từng ngày, Khổng chỉ còn lại cuộc rong chơi cố ý, ngông nghênh cố ý. Thôi sao cũng được, hãy nói về chuyến du hành của anh.

"Lục bát du hành" nối tiếp những "bài" không đặt tên nhưng lèn chặt 2 ám ảnh: tình và cơm! Tình là chuỗi dài những xót xa không tròn không thể dù yêu thương đến cùng, còn cơm là cuộc kiếm tìm long đong như định mệnh, nói chung, cả 2 khía cạnh cụ thể của tinh thần và vật chất, với Khổng là ngoài tầm tay, là sự bất lực. Trích vài đoạn:

Em bỏ ta lại một mình
Nắng khô gốc rạ chút tình bay xa
Ta ngồi nghe bóng chiều tà
Bỏ quên cơm nguội, mẹ già rưng rưng
Mẹ già nhìn cơn gió rừng
Gió lang thang đắng gió lừng khừng bay
Em xa ta, xa đời này
Một mình ta dựa hàng cây ven đường.

và:

Sân nhà dìu dặt bóng trăng
Gió đem chiếc lá boăn khoăn bên thềm
Một mình xao xác suốt đêm
Ai quên nhân phẩm, ai êm ấm rầu
Một mình nấu bữa thương nhau
Quạ kêu đói bụng, cuốc đau sau hè

và nữa:

Trăng trong nồi nước ứa vàng
Cha về vo gạo đêm tàn sau lưng
Con đi kiếm củi mé rừng
Bà ho khù khụ thổi hừng tương lai
Tàn tro mờ mịt sao mai
Mắt cha sương lạnh dặm dài vạc bay...

vân vân.

Nhiều lắm nỗi tình và miếng ăn ám đời thơ Khổng. Và cũng làm nên thơ Khổng. Một lần anh "tuyên ngôn" về chuyện làm thơ:

Làm thơ nhổ một mũi tên
Đi trong trời đất trào lên lệ buồn
Dầm mình qua trận mưa tuôn
Nhớ ôi quê mẹ gió luồn mái tranh
Em đừng thương tiếc đời anh
Coi như viên tướng thủ thành chết oan.

Quá đã cái ý làm thơ là "viên tướng thủ thành chết oan" nhưng đoạn dẫn trước đó vẫn cứ là nỗi ám ảnh tình - cơm, cuộc vận vào, cuộc đọa đày cố ý để làm nên một thi sĩ?

Dẫu sao cũng kể thêm chất "ngông" như hệ lụy từ 2 ám ảnh trên của đời Khổng thi sĩ. Đây là biểu hiện bề nổi mà không ít người nhầm, cứ tưởng là khí chất. Xin đọc thêm một đoạn:

Ai ngờ em bỏ đèo truông
Thả hoa xuống giếng soi gương thương mình
Gió lay lưng giậu vô tình
Ta về uống rượu rung rinh núi đèo
Ta ngồi trên đá cheo leo
Trần gian há đặng ai nghèo như ta
Ta về uống rượu hòa ca
Núi sông muôn thuở vẫn là núi sông.

Giả dụ nàng cam tâm chịu khổ ở cái xứ đèo truông, cam chịu chàng thơ cứ lấy thi hứng thay cơm áo thì liệu Khổng có "hào sảng" kiểu "trần gian há đặng ai nghèo như ta", hoặc tự tại vừa cũ mòn vừa vô duyên "núi sông muôn thuở vẫn là núi sông"? Không, Khổng ngông là vì tình thế chứ không phải tính ngông, thích ngông.

Và anh đã đi như thể chẳng đặng đừng. Du hành không phải từ cái máu lang bạt kỳ hồ. Du hành là để trở về. Với chính anh, trong hoàn cảnh cụ thể, để, gặp chính bản ngã.

Ít nhất, với tư cách bạn đọc, tôi cũng mừng cho tôi đã được đọc thơ anh, những câu lục bát gần ca dao, bất ngờ tài hoa và cũng nhiều hồn nhiên. Tôi không chúc anh vơi 2 nỗi ám ảnh (hoặc sám hối) như đã nêu trên bởi còn hy vọng đọc tiếp những vần lục bát rất riêng, rất đáng đọc.

T.N

Du hành lục bát, về với hồn quê

Sat, 12 Sep 2009 22:23:14 +0700

TRẦN HÀ NAM
Đọc Du hành lục bát của Khổng Vĩnh Nguyên

Có lẽ trong những tập thơ của Khổng Vĩnh Nguyên mà tôi đã đọc thì tập thơ này giàu chất nội cảm hơn cả. Giọng điệu mượt mà hơn, chất "ngông" của Khổng thì vẫn còn nhưng bớt đi cái lãng đãng phong trần, cái bất cần trong giọng điệu. Theo tôi đây là tập mà quê hương hiện lên đậm đà và đẹp một cách lung linh nhất trong nhiều tập thơ của anh. Hình ảnh quê hương được gợi lên từ chính những kỷ niệm tuổi thơ, của cha mẹ, chị em, con cháu, như một khoảnh khắc ngoảnh về đau đáu cùng những kỷ niệm.

Lâu nay ít thấy Khổng Vĩnh Nguyên lang thang phố xá Quy Nhơn, ngỡ như anh lại tiếp tục những cuộc viễn du trên khắp miền đất nước. Gần đây nghe anh em báo lại mới hay, lâu nay anh quanh quẩn quê nhà, báo hiếu cho mẹ già vừa khuất núi. Lại bẵng đi một thời gian, anh gửi tặng tôi tập thơ mới với hình bìa trước, bìa sau đều do chính anh tự họa, nét bút phóng cuồng như ngày nào. Tập thơ cũng thật đặc biệt vì ngoài tiêu đề Du hành lục bát thì hoàn toàn không có nhan đề cho từng bài, hơn thế lại chuyên chú một thể loại cũ đến mức không thể cũ hơn, nhưng cái thể loại dễ làm khó hay này dường như lại thích hợp với tạng của Khổng thi sĩ.

Thú thật, bản thân tôi rất mê lục bát nhưng cũng rất sợ lục bát, bởi có quá nhiều gương mặt lục bát đương đại thi nhau xuất hiện, gần đây lại có hẳn một website lucbat.com tập hợp cơ man là thơ hay, rồi thì bao anh bao chị làm thơ lục bát tha hồ lăng xê nhau "ông hoàng lục bát", "nữ hoàng lục bát" nghe mà choáng! Làm thơ lục bát không khéo thì thành vè, khéo quá thì thành giảo hoạt trơn tuột vô hồn. Hãi lắm! Ấy vậy mà Khổng Vĩnh Nguyên dám làm xiếc, dám "du hành" cùng lục bát thì quả thật anh bạn của tôi liều lắm thay! Nghĩa là anh tự tin ở mình biết chừng nào! Có người đã đếm hộ toàn bộ tập thơ này có 711 câu thơ và gọi là trường ca! Riêng tôi, tôi lại nghĩ đây là những đoản ca của một hoài niệm miên man về cố xứ.

Bắt đầu đọc tập thơ này, tôi cảm thấy mình dại ghê! Hóa ra Khổng Vĩnh Nguyên không đặt tên cho từng bài thơ theo thông lệ, không gò vần điệu theo kiểu truyện thơ mà tung đội quân lục - bát này vào đội ngũ chỉnh tề, bắt câu chữ phải chuyển tải những phút lên đồng, những giờ ngơ ngẩn, những nỗi buồn, nỗi nhớ của mình... mà ai làm độc giả thì cũng phải bị hút vào mê hồn trận, để coi thử chuyến "du hành" của câu chữ, suy tưởng, cảm xúc này đi tới đâu. Không đặt tên cho từng bài mà lại hay, vì trong cấu trúc 2 câu, 4 câu, 8 câu hay dài hơi hơn một tí, người đọc lại có cảm nhận quen thuộc như đọc ca dao, như nghêu ngao hát ru, dễ nhập tâm. Và không chán, không bị gò vào khuôn. Có thể ví với Du hành lục bát, Khổng Vĩnh Nguyên đã nhập thân làm gã mục đồng hát ngao hay đáo để!

****

Có lẽ trong những tập thơ của Khổng Vĩnh Nguyên mà tôi đã đọc thì tập thơ này giàu chất nội cảm hơn cả. Giọng điệu mượt mà hơn, chất "ngông" của Khổng thì vẫn còn nhưng bớt đi cái lãng đãng phong trần, cái bất cần trong giọng điệu. Theo tôi đây là tập mà quê hương hiện lên đậm đà và đẹp một cách lung linh nhất trong nhiều tập thơ của anh. Hình ảnh quê hương được gợi lên từ chính những kỷ niệm tuổi thơ, của cha mẹ, chị em, con cháu, như một khoảnh khắc ngoảnh về đau đáu cùng những kỷ niệm. Tôi nhặt ra được nhiều câu thơ hay đến nao lòng khi Khổng Vĩnh Nguyên viết về mẹ:

...Ta ngồi nghe bóng chiều tà

Bỏ quên cơm nguội, mẹ già rưng rưng

Mẹ già nhìn cơn gió rừng

Gió lang thang đắng, gió lừng khừng bay

Hay như những câu thơ này đắng đót nỗi buồn:

...Lạnh run lập cập là cà

Củi tươi ròng lệ quê nhà mẹ đun

Lạnh lùng chết cả dế giun

Đêm trăng rừng vượn hú phun máu đào...

Và những kỷ niệm:

Mẹ đi lên núi thăm cha

Đội đầu thúng gạo đường xa mờ dần

Mẹ đi con đứng bần thần

Đêm về ngõ lạnh tủi thân khóc òa

Mẹ đi con ở lại nhà

Một mình chơi với chú gà hẩm hiu...

Và:

Ngày xưa tôi ở nhà đồi

Vách lau, mái lợp lá gồi chênh vênh

Ngày xuân mây trắng lênh đênh

Cha đi tìm mẹ, đồi thênh thang buồn

Thế rồi tôi bỏ rẫy nương

Đêm tàn đứng thắp tâm hương phố người

Đọc những câu lục bát này mà buồn đến não lòng! Là vì bóng hình người mẹ kính yêu của tác giả đã đánh động tâm tư người đọc, đánh thức trong ta hình ảnh bà mẹ - quê nghèo tảo tần hôm sớm. Có thể đến giờ sau những vần thơ lang bạt thị thành, nhà thơ mới giật mình về với mẹ, với quê trong nỗi ân hận muộn màng, nên thơ có gì xa xót lắm! Ở tập thơ này có một Khổng Vĩnh Nguyên như một người già đang chắt chiu tình cảm gia tộc:

Mẹ sinh cháu được mười ngày

Một chiều bà nội qua đời bơ vơ

Bác bồng cháu đứng bơ thờ

Khói run đầu ngõ vật vờ dật xiêu...

Một Khổng thi sĩ thấm thía những nhọc nhằn "thăm thẳm bụi đường" để rồi thảng thốt:

Nửa đời ngang dọc nay về

Ruộng đồng lỗi hẹn ta thề một ta

Làm trâu ăn cỏ quê nhà

Nửa đời nín lặng, chiều tà ngá vang

Hỡi ơi, hóa ra trong cuộc trở về này, cảm giác mất mát bao trùm khiến cho bao nhiêu ảnh hình xưa cũ cũng chứa đựng nỗi niềm hụt hẫng, để gã làm thơ họ Khổng chiêm nghiệm nhiều hơn về những được mất ở đời, trong một tâm thế

...Tôi ngồi ăn nỗi cô đơn

Ngửa trông con nhạn kêu hờn bóng đêm.

Còn gì buồn hơn khi chiều tà xế bóng, mộng trăng rằm lưu ly vụt biến, để rồi lại ngậm ngùi:

Lòng anh chết thật rồi em

Bâng khuâng ngày ấy nhá nhem chiều này

Anh về làng cũ học cày

Thấy em cơ cẩn hơn ngày yêu nhau

Áo nâu xưa vẫn bạc màu

Em ngồi cúi mặt rửa hàu nấu canh

Khói chiều ấp ủ lều tranh

Nhìn em ảo não nhìn anh tủi hờn

Tôi chợt nhận ra trong tập thơ này dấu ấn của một thời gian quá khứ trĩu nặng, với những chiều nào, những chiều, chiều xưa, đêm ấy, đêm kia, bảng lảng bao mùa thu, xuân lạnh, chiều xuân, chiều đông, trăng khuya và ám ảnh rất nhiều mây trắng. Có lúc nhà thơ muốn tâm vào cõi Thiền, nhưng lòng vẫn động theo ngọn gió nồm:

Đời anh trong ngọn gió nồm

Ngàn lau bạc mệnh một chòm phất phơ

Bây giờ mạt kiếp nhà thơ

Mai sau em có so tơ ngón đàn

Ngâm nga những khúc cơ hàn

Hồn lau mây trắng ngựa ngàn cùng bay

Khởi đầu của cuộc du hành lục bát này là "hồn oan con ếch về thành", là tâm thức ca dao trỗi dậy với âm thanh "ếch kêu giếng lạng", nhà thơ đã gọi về biết bao ảnh hình xưa cũ, không gian của làng quê thấm đẫm bao nỗi hư hao! Đôi khi muốn trỗi khúc đồng dao mà chợt thấy mình đời ngả bóng chiều, đôi khi ngoảnh nhìn lại cánh đồng thì chỉ thấy "đồng khô tiếng gáy cu cườm - và đôi mắt trẻ gườm gườm đỏ gay". Tìm người người khuất, có đợi có chờ thì cũng như một ánh lửa hắt hiu: "Khoanh tay ngồi đợi bếp hồng - Lửa không reo nữa, người không trở về". May mà còn có thơ! Để cho những nỗi niềm cùng quẫy đạp mà trỗi lên khúc du hành lục bát mệt nhoài, thấm thía nỗi buồn của kẻ trở về vút cao thành khúc đoạn trường: "Trời cao quạ lượn. Ô kìa! - Nhớ quê đứt ruột đầm đìa lời ca". Một cặp lục bát này đủ thành một bài, hiện hữu một Khổng Vĩnh Nguyên - nông dân từ máu thịt! Bởi vậy mà đau, mà mượn tứ "Cảm hoài" của Đặng Dung mà nói: "Việc đời rối, tuổi già vay - Đất trời hòa với cơn say vô cùng".

Tôi chợt nhớ Bùi Giáng có hai câu lục bát thật hay: "Xin chào nhau giữa con đường - Mùa xuân phía trước, miên trường phía sau". Phải chăng Khổng Vĩnh Nguyên cũng từng đắm trong giấc mộng thi ca như thế? Họ Khổng cũng có một bản năng thi sĩ, để học theo bậc tiền bối, rong ruổi đằng đẵng cùng giấc mộng thơ:

Hai bên cây cỏ đang buồn

Đầu truông anh đợi, cuối truông em chờ

Đóa lan nở dưới sương mờ

Đố em anh biết làm thơ tuổi nào?

Mùa xuân đất hứa chiêm bao

Đừng lay anh dậy thơ trào ngọn tre.

Tôi biết, cuộc du hành của anh vẫn còn dài lắm!

Quy Nhơn, ngày 3.9.2009
T.H.N

Một cách nở hoa

Sat, 12 Sep 2009 17:10:19 +0700

TRÚC THÔNG
Đọc thơ Khổng Vĩnh Nguyên

Đều đều, tẻ tẻ hay vống lên lên, người đọc thơ cùng chán như nhau. Thi ca "ăn" ở những phát giác độc đáo chớp lên từ những cao trào chân thực cảm xúc

Con gà trống thiến đã già
cất lên tiếng gáy sao mà trẻ thơ

Tôi cứ bị ám ảnh 2 câu thơ mới nghe đã thuộc ngay ấy. Tác giả Khổng Vĩnh Nguyên, nhà thơ lang thang nhất đất Bình Định móc túi ra không thiếu những câu như thế. Người ta thường tả tiếng gà con chiếp chiếp thật ngây thơ dễ thương bên gà mẹ cục cục. Ở đây gà trống đã già cóc cụ đế mà lại cất lên tiếng gáy thật lạ, chỉ người thi sĩ này mới lần đầu nghe thấy "sao mà trẻ thơ" (ngây thơ cũng được nhưng non, trẻ thơ mới là già bút pháp). Tôi còn muốn lắng nghe trong câu thơ sau một cái gì xa xăm, xao xác. Thơ có tả nhưng mục đích chính thơ là gợi. Gợi yêu thương loài vật, tạo vật. Gợi yêu thương cuộc đời bình thường mà luôn ẩn chứa ánh sáng lạ...

Có lần tôi đã viết cả một bài chỉ để bình hai câu cũng của Khổng Vĩnh Nguyên:

Nắng nung rẫy cát khoai sùng
con ăn lót dạ một vùng quê hương

Không thể của ai khác, nỗi đau của người con quê cát Bình Định nghèo đến mức khoai trồng đã không mập củ mà lại còn bị sùng. Nhưng quê hương nghèo đã đẻ ra một tài năng thơ đáng nể. Bừng sáng, bất ngờ, vụt nỏ khi người pháp sư trong con người thi sĩ "ăn lót dạ" cả "một vùng quê hương". Rõ ràng phải ở cao trào đau và yêu trực giác nghệ thuật mới phát giác ra một tứ, một ảnh hình hay đến thế. Không cần mọi kể lể dài dòng về khí hậu, đất đai ác nghiệt, bộc lộ những xót xa thương cảm lẫn da diết yêu quý... "con ăn lót dạ một vùng quê hương" nói nhiều hơn mười hay hai mươi câu thơ khác dù viết có khá về cùng đề tài. Trong thơ phần mẫn tiệp của bản năng nghệ thuật thật lợi hại. Nhưng không phải cứ nhăm nhăm "ăn vào" của trời cho kia chẳng mấy mà cạn, chỉ được đôi ba bài khởi đầu như một số thi sĩ nước ta đã tự chứng minh. Bản năng nghệ thuật trời cho lại phải được dùi mài trong lăn lộn đời sống thì mẫn tiệp mới dài dài lóe lên, cứng cáp một phong độ, phong cách. Khổng Vĩnh Nguyên đã lang bạt sống và viết từng ngấm xiết bao nông nỗi trần gian...

Ở đây chưa bàn về toàn bộ thơ của thi sĩ ấy. Chỉ muốn nhấn vào một ưu thế đã được khẳng dịnh của lối thơ Khổng Vĩnh Nguyên. Để lẩy ra, nhấn mạnh một lần nữa đôi nguyên lý bất di bất dịch của thơ. Dĩ nhiên chúng ta ủng hộ thơ hiện đại nhưng phải dựa trên những yếu tố thật sự ấy của thơ. Thơ nở hoa theo rất nhiều kiểu thức. Nhưng tại sao lại không thích kiểu nở hoa đáng thèm này của Khổng Vĩnh Nguyên

Hương đồng tỏa biết bao nhiêu
Tôi chăn bò nghĩ những điều ngẩn ngơ
Bẻ lau phất một ngọn cờ
Chạy theo mây trắng làm thơ thuộc lòng

T.T

Hồn thơ còn sót lại

Wed, 26 Aug 2009 15:21:45 +0700

TẠ VĂN SỸ

(Đọc tập thơ "Lãng đãng giữa đời" của Trần Viết Dũng)

Ấy là tôi "chặt ba" câu thơ của Trần Viết Dũng (chứ không phải "chặt đôi câu thơ" như lời một bài hát đang thịnh hành) để tạm đặt tên cho bài viết này - câu "Chỉ có hồn thơ còn sót lại ít nhiều" - lấy phần giữa, bỏ hai đầu! Nói như thế không biết Trần Viết Dũng có buồn lòng không, vì đến hôm nay thì có thể nói về anh như vậy, có lẽ cũng không ngoa lắm! Bởi sau đúng 15 năm, kể từ khi tập thơ đầu tay ra đời, bạn bè và bạn đọc chờ đợi mãi, chẳng thấy tăm hơi thơ anh đâu nữa! (Kể cả thơ lẻ in báo và thơ gom in thành tập).

Mang niềm tiếc rẻ ấy tôi lần giở đọc lại tập thơ "Lãng đãng giữa đời" của anh do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành từ năm 1993. Phải nói ngay rằng đây là một tập thơ hay, ngay vào thời điểm nó xuất hiện (và kể cả hôm nay nữa). Tập thơ hiển lộ một nét thơ tài hoa phóng khoáng từ câu từ, cấu trúc đến ý tưởng và cảm xúc sáng tạo. Đặc biệt là những trăn trở, nhận thức và suy nghiệm của người thơ về... thơ, về nghiệp dĩ, về cuộc đời và thế sự. Riêng cảm nghĩ về thơ có lẽ người đọc bắt gặp xuất hiện ở đây với tần suất và mật độ nhiều nhất, 27 lần nhắc đến chữ "Thơ" (hoặc có liên quan, hơi hướm về thơ) trên 32 bài trong toàn tập. Một con người đau đáu về thơ như thế lại im hơi lặng tiếng đến ngần ấy thời gian, kể ra cũng là điều khó hiểu! Hay là anh còn mải "lãng đãng giữa đời"?!

Lần theo từng trang sách, thử nhặt ra những băn khoăn thao thức của Trần Viết Dũng về thơ. Trước hết, thơ đã nuôi lớn và làm đẹp tâm hồn anh: "Những bài thơ của các nhà thơ/ Luôn ngọt ngào như dòng sữa mẹ/ Nuôi hồn tôi từ trên nôi trẻ/ Và dài ra cho đến bây giờ/... Những bài thơ của các bạn tôi/ Như chén rượu chiều đông nồng buốt/ Gần gũi quá lâu ngày thành thuộc/ Mỗi lần nghe tim trai trẻ bồi hồi/... Và những bài thơ của chính mình/ Hơn một lần trái tim em biết hát/ Tôi vậy đó khi yêu thường nhút nhát/ Nên phải lòng nhau, thơ nói hộ chuyện mình!" (Gạch nối thơ). Không những thơ nói hộ chuyện mình mà thơ còn giúp anh vững tin hơn trên bước đời chống chếnh: "Sau mỗi chuyến làm ăn thất bại/ Tôi với đời cay cú chuyện áo cơm/ Thơ bỗng về hoà giải thiệt hơn/ Và vỗ về, tôi cám ơn biết mấy!/... Thì cũng đành vậy thôi em, bước/ Không ngẩng cao đầu cũng cố thẳng lưng/ Để cho thơ còn có lòng mừng/ Còn tin tưởng vào những điều trong mộng!" (Gạch nối thơ).

Do "mối tình" tri âm tri kỷ với thơ đậm sâu đến thế nên anh đã ôm một niềm "cô trung" với nó mặc cho bao sự "phiền hà" kể từ trong gia đình đến thói thường ngoài xã hội: "Túng quẫn, vợ mắng yêu đồ thi sĩ!/ Im lặng mỉm cười anh tiếp tục làm thơ/... Dù đời sống hành thơ kiệt sức/ Cũng nhoài người ôm giữ trái tim" (Khuyên mình), và: -"Có những người đứng trên diễn đàn/ Cứ mộng mơ những điều không thật/ Nên người đời đâu quý kẻ làm thơ!" (Tuỳ bút thơ).Ngoài những phút giây thăng hoa, mê đắm, nhập đồng với thơ (đôi khi đến cực đoan) như thế, cũng có lúc Trần Viết Dũng bình tĩnh tỉnh ra và chiêm nghiệm rằng: "Em bây giờ ở cuối đất cùng trời/ Làm sao biết xứ sở này - kẻ sĩ/ Chữ nghĩa mốc meo tài năng hoen rỉ/ Buồn cười thay mơ mộng viết thơ tình!" (Thơ gửi chân mây). Khổ hại thay, trong những "kẻ" ấy lại có chính mình: "Ta lơ mơ trên bản thảo đời mình/ Bao lần viết bao lần dập xoá/ Nhiều lúc trông nét chữ mình rất lạ/ Trang giấy bây giờ em nhận ra ta không?" (Ngồi lại với bến sông).

Từ chỗ "đốn ngộ" ấy đã dẫn dắt Trần Viết Dũng (từ chỗ "cực đoan") đến những suy nghiệm có vẻ như yếm thế, tiêu cực (mặc dù có khi lại là rất thực): "Nhiều khi thơ là phiến phù vân/ Lững lờ trôi giữa chiều hoa định mệnh/ Trong vô thường lặng lẽ bay đi..." (Tuỳ bút thơ), hoặc: "Câu thơ của người làm thơ/ Như sương lãng đãng hai bờ thực hư" (Đôi khi). Sự dằn xé, phân tâm và phân thân ấy còn được Trần Viết Dũng thể hiện như là một thứ "hoài nghi chủ nghĩa" chát chua: "Bài thơ một nửa lạc vần/ Nhuộm lên mái tóc nửa phần thôi xanh/ Nửa thiên thần ở trong anh/ Giấu che nửa quỷ sa-tan cùng người!" (Một nửa) và: "Tục rất tục, thanh rất thanh/ Đời chìm nổi biến anh thành nhà thơ (!)/ Chắc là em cũng không ngờ/ Xưa kia là quỷ bây giờ là tiên!" (Lột xác).

Nỗi niềm thơ của Trần Viết Dũng còn vương vấn ở những câu thơ hoài niệm khác: "Em áo trắng xưa kia hoa khôi lớp/ Ta học trò bỗng chốc hoá nhà thơ/ Bài thơ đầu em mang đi đâu mất/ Lỡ vần tôi từ dạo ấy đến giờ" (Hoài niệm hoa); "Em như câu lục một dòng/ Anh như câu bát song song hai đầu" (Lục bát); "Tháng Giêng ngâm khẽ ca dao/ Nắng tơ tóc mượt vườn đào giữa thôn" (Ca dao); "Ngâm câu thơ cũ/ Nhớ người qua đây" (Dáng thánh); "Nhiều đêm trăng ngồi lại với bến sông/ Nghe nước chảy êm ru dòng lục bát..." (Ngồi lại với bến sông)... Và, cuối cùng là một niềm tiếc nhớ mang mang trong hồn thơ Trần Viết Dũng, ghi dấu rõ nét nhất ở đoạn thơ mà người viết bài này đã mượn tạm một phần câu để đặt nhan đề: "Ở sau lưng những ngày theo cơm áo/ Biết lấy gì gửi tới bé dấu yêu/ Chỉ có hồn thơ còn sót lại ít nhiều/... Bé cứ tự nhiên soi và hồn nhiên hát..." (Về lại vùng tuổi nhỏ).

Cái người thơ đau đáu về thơ ấy dĩ nhiên cũng là người biết đau đáu nỗi đời. Từ cổ chí kim từ đông sang tây, thử hỏi có nhà thơ chính trực nào mà lòng bình thản an nhiên trước lẽ đời không? Trần Viết Dũng cũng không ngoại lệ. Và đây chính là những đúc kết, những cảm nghiệm của anh: "Sau chiến tranh ai ở lại xứ này/ Cũng phải mắc chiếc thoi đời vào đôi chân xuôi ngược" và: "Đâu phải nụ cười nào cũng mang đầy sức sống/ Có nhiều khi hạnh phúc nghe buồn!" (Gạch nối thơ); "Trước mọi người ta mãi lặng im/ Mặt hổ thẹn như người chứng dối/ Dắt ta qua ngõ tối tâm hồn" (Tuỳ bút thơ)...

Là người sinh trưởng ở đất Tây Sơn - Bình Định, anh có bài thơ cảm khái về thầy giáo Hiến - người thầy dạy của ba anh em "Tây Sơn tam kiệt" cũng rất thấm thía sự đời: "Hai trăm năm hoặc hai ngàn năm sau/ Mấy ai biết họ Thầy Trần, Đào, Trương, Nguyễn.../ Cứ phạm thượng gọi Thầy là giáo Hiến/ Rạng rỡ sư môn nên "áo vải cờ đào"/... Con về lại bến sông quê ngược dòng ký ức/ Bước lảo đảo giữa hai bờ hư thực/ Nghe giọng bất tài vỗ ngực ta đây!..." (Tâm sự gửi Thầy giáo Hiến).

Nhân nhắc đến thầy giáo Hiến, nhắc đến "áo vải cờ đào" bạn đọc không thể nào không muốn nhớ và nhắc lại bài thơ lấy cảm hứng từ vua Quang Trung khá hay của Trần Viết Dũng, được nhiều người thích, thuộc và truyền tụng: "Xưa Hoàng đế để râu con kiến/ Rất thời trang và rất phong trần/ Nên chi con gái Thăng Long ấy/ Cứ phập phồng ngực Công chúa Ngọc Hân!" (Vua và em). (Nhắc thoáng khổ thơ này để thấy thêm một nét đẹp, hay, tài hoa phóng bút của người thơ đã tắm đẫm hồn mình nơi miền đất ấy).

Ngoài những băn khoăn day dứt về thi ca và thế sự nhân tình thì tình yêu cũng là một mảng đề tài ghi dấu ấn đậm nét trong tập thơ. Tình yêu trong thơ Trần Viết Dũng thường là những hoài niệm tiếc thương về những mối tình đã trở thành dĩ vãng xa xăm, và vì thế tất cả đều trở thành một nét đẹp ngậm ngùi, mỏng manh, phiêu lãng: "Bắt đầu bàn tay nâng trái cấm/ Loài người từ đó biết khổ đau/... Ngõ hạnh tôi em bắt đầu bước lại/ Cây đau thương cũng từ đó... bắt đầu!" (Bắt đầu); "Từ em con sáo sang sông/ Nay tôi về lại Phú Phong đợi đò/ Dò sông dò bể dễ dò/ Câu ca dao cứ vòng vo trong lòng/... Dò sông dò bể dễ dò/ Nay tôi về lại đợi đò Phú Phong/ Một mình giữa ngã ba sông/ Dù xa mặt chẳng cách lòng, người ơi" (Đợi đò); "Cầu Đôi này anh từng chở em qua/ Ai khéo đặt tên nghe buồn cười thế/ Khi những kẻ yêu nhau hoài hoài đơn lẻ/ Nước vẫn xanh cúi xuống chỉ riêng mình!/... Con đường này ôm lấy bùng binh/ Đường một chiều làm sao quay lại/ Đâu còn thuở mười lăm mười bảy/ Ngược vòng xe liều lĩnh đi tìm" (Đêm trở lại Qui Nhơn); "Ta như một tấm vải thưa/ Em con mắt thánh có lừa được đâu!/ Niềm mong ước đã xanh râu/ Lòng ta hợp phố mà châu xa lìa" (Ca dao Bình Định ở Kon Tum); "Em còn đâu nữa/ Em còn nữa đâu!" (Dáng thánh)...

Xa vắng những mối tình khiến lòng người khao khát: "Có những lúc anh dường như vỡ mộng/ Về ngồi im hoá thạch giữa rừng cao/ Em đâu biết lửa trong lòng đá nóng/ Thèm khát bàn tay ai đó chạm vào" (Đá xanh)... Đôi khi khao khát một cách liều lĩnh, không tưởng (mà... đáng yêu sao): "Nếu ngày mai tận thế/ Có kịp về không em/ Chúng mình cùng nhắm mắt/ Dưới bóng tối dịu êm!" (Tưởng tượng ngày tận thế). Và cuối cùng là tiếng thở than dài như một lời khấn nguyện của kẻ cô đơn: "Nếu vắng bé làm sao anh sống nổi/ Dưới trần gian vốn đã chẳng vui này!" (Về lại vùng tuổi nhỏ).

Một con người đằm thắm như thế, tài thơ dào dạt như thế, lẽ nào "chỉ có hồn thơ còn sót lại ít nhiều" vậy thôi sao? Mong sao "thơ bỗng về hoà giải thiệt hơn" để bạn đọc còn có dịp đón nhận thêm những tác phẩm khác, đừng để "lạc vần tôi từ dạo ấy đến giờ" nữa, Trần Viết Dũng nhé!

Kon Tum, 03-2008

TẠ VĂN SỸ

Từ hình tượng hóa đến huyền thoại hóa

Sun, 29 Mar 2009 10:30:56 +0700

T.S PHỔ ĐỒNG
ĐỌC Người đi tìm hồn của LÊ XUÂN TIẾN

Viết truyện lịch sử, bất kỳ nhà văn nào cũng phải đối mặt với ít nhất hai vấn đề cốt tử sau đây :
Thứ nhất, quan điểm nhìn nhận, đánh giá về lịch sử, trong đó có các nhân vật lịch sử mà tác phẩm phản ánh, của nhà văn;
Thứ hai, khả năng "xử lý" sử liệu để làm chất liệu chính xây dựng tác phẩm văn học, cụ thể là xây dựng hình tượng văn học của nhà văn.
Chỉ có "giải quyết" tốt hai vấn đề này, tác phẩm văn học viết về đề tài lịch sử mới mong thành công hay là không.
Về vấn đề thứ nhất, người đọc nào, dù là người có kiến văn rộng rãi đến người đọc bình thường chỉ cần tinh tế một chút sẽ nhận thấy rất rõ ba điều nổi bật ở Người đi tìm hồn :
Một, Lê Xuân Tiến đứng từ góc nhìn của thời hiện tại, "mượn xưa" nhưng để "nói nay", để gửi gắm những trăn trở, suy tư đau đáu của mình, cũng như những tâm huyết nóng bỏng mà anh chất chứa từ bấy lâu nay trong cuộc đời làm báo của anh. Toàn bộ 17 truyện được sắp xếp như những cột mốc đánh dấu trình tự đi từ "khởi phát" đến "cao trào" rồi dẫn đến "suy tàn" của phong trào Tây Sơn, giúp người đọc hình dung được một cách bao quát nhất về một giai đoạn lịch sử bi hùng của dân tộc Việt Nam.
Hai, Lê Xuân Tiến đứng từ góc nhìn của một người dân bình thường, một "dân đen" để nhìn "thế cuộc xoay vần" chứ không đứng từ góc nhìn của một sử gia chính thống dễ bị chi phối bởi những định kiến, ràng buộc này nọ. Và "người dân" ở đây chính là nhân dân Bình Định quê hương yêu dấu của anh, nơi khởi nguồn của phong trào Tây Sơn thần thánh mà anh tự đóng vai mình chỉ là người "chấp bút".
Ba, Lê Xuân Tiến bằng ngòi bút văn chương của mình có kỳ vọng viết về Tây Sơn như một sự ngưỡng vọng về tiền nhân, cố gắng xây dựng những hình tượng nghệ thuật để mong lưu giữ lại mãi mãi chân dung những bậc anh hùng hào kiệt thời Tây Sơn, hay những chiến công "thầm lặng" của họ mà dòng sử chính thống lâu nay còn để cho thời gian phủ những lớp bụi lãng quên.

Ở vấn đề thứ nhất, có thể nói Lê Xuân Tiến đã thành công. Trong tập truyện này (theo tôi nên gọi đây là truyện - ký lịch sử), thế mạnh nghề báo đã được tác giả phát huy một cách tối đa. Khai thác từ những nguồn lịch sử có giá trị và đáng tin cậy, tính chân xác lịch sử của tác phẩm gần như được tác giả đảm bảo một cách chắc chắn. Dù có gia giảm chút ít sự hư cấu nhưng về cơ bản nhà văn lúc này đóng vai "người thư ký trung thành của thời đại". Điều đó góp phần đáng kể vào thành công (cũng như hạn chế) của tập truyện. Người đọc, qua những trang văn có thể tìm thấy được ở đây những trang lịch sử thấm đượm máu và nước mắt một cách sinh động mà các trang lịch sử thuần túy không thể có được. Đặc biệt, từ góc nhìn của một người dân thường, tác giả đã "hàm ngôn" định hướng cho bạn đọc ngày nay thấy được những "bài học" lịch sử mà tác giả muốn cảnh báo cho người đương thời về mối quan hệ giữa nhà cầm quyền với nhân dân, mối quan hệ giữa chính nghĩa và tà đạo, giữa trung và nịnh; mầm mống của bạo loạn là ở đâu, muốn để yên dân thì nhà nước phải hành xử thế nào. v.v... Tuy cũng còn hơi sơ sài và "kín đáo" quá mức nhưng vẫn có thể xem đây là những trang văn mang tính dự báo rất đáng trân trọng mà hiếm có những tác phẩm văn học nào hiện nay dù được đăng tải ở những trang báo văn nghệ đầy uy tín có được. Những bài học này là những vấn đề luôn luôn nóng hổi với bất kỳ một nhà nước nào, một thể chế chính trị nào và là "thước đo" chuẩn xác nhất xác định nhà nước ấy, thể chế chính trị ấy có thực sự là tiến bộ, là vì dân hay không.
Điều đáng trân trọng nữa là bằng ngòi bút văn chương, Người đi tìm hồn đã giúp Lê Xuân Tiến trả được phần nào món nợ với quê hương Bình Định mà anh luôn tự hào một cách không che giấu. Những Anh hùng hào kiệt từ lâu đã được lưu danh trong sử sách, qua ngòi bút nặng ân tình của anh đã hiện ra một cách giản dị đến "không thể nào giản dị hơn". Những câu chuyện được viết với một văn phong thấm đẫm chất "nẫu" từ lối xưng hô và cách nói năng bộc trực, thật thà của các nhân vật đến những món ăn, cảnh hội hè, cảnh làng quê thân thuộc... mà đặc biệt nhất là các bài "thiệu" về các thế võ Bình Định trải đều trong hầu hết các truyện. Tôi cho rằng hễ ai là người Bình Định dù quen biết với Lê Xuân Tiến hay không cũng đều tìm thấy ở tập truyện này những gì thật đáng tự hào về Bình Định, những điều tri âm, những chia sẻ rất thâm tình... từ một người Bình Định "thứ thiệt" đã gửi gắm trong từng con chữ, từng chi tiết nhỏ trong tác phẩm. Xin chúc mừng anh với đứa con tinh thần đáng quý này !
Về vấn đề thứ hai, Lê Xuân Tiến cũng gặt hái được những thành công nhất định. Không chỉ nắm bắt lịch sử từ nhiều nguồn tài liệu có giá trị, mà đáng quý nhất là từ tâm thế của một người con xa quê, anh còn chịu khó đi sâu thâm nhập tìm hiểu mảng tư liệu dân gian về phong trào Tây Sơn còn được lưu truyền rất phong phú trong dã sử, đặc biệt là dã sử truyền miệng. Nhờ đó, anh đã hư cấu nên một số tình tiết và sự kiện rất "đắc địa" góp phần đáng kể vào việc xây dựng thành công một vài hình tượng "anh hùng của nhân dân" một cách cao đẹp mà lung linh đến thế. Hình ảnh "những vuông lụa được tung ra, bay vào xe" và "bọn lính" thì cuống cuồng "dùng dao để chém", nhưng "các mảnh lụa theo gió vẫn bay tấp vào châu thân Bùi Thị Xuân" "lấp lánh dưới ánh mặt trời" là một hình ảnh, một biểu tượng đẹp một cách phi thường! Và cực kỳ hiếm hoi trong văn học hiện nay!
Tuy vậy, có thể nói ngay rằng "kỳ vọng nghệ thuật" của Lê Xuân Tiến chưa đạt như anh mong muốn. Người đọc quý anh mà vẫn thấy hơi tiếc cho anh. Giá như anh không quá "câu nệ" vào lịch sử "có thật" mà cứ để ngòi bút mình "bay bổng trong cõi mênh mông sáng tạo", "bay bổng trong tình yêu thương cảm phục bất tận" thì hẳn là anh đã xây dựng được nhiều hơn những "hình tượng nghệ thuật người anh hùng Tây Sơn" đẹp một cách kỳ vĩ. Các câu chuyện được kể theo mạch tuyến tính "trước - sau" đơn nhất dễ gây cảm giác đơn điệu theo lối trần thuật báo chí làm suy giảm nhiều chất văn học cần thiết của một tác phẩm. Và các anh hùng Tây Sơn trong tác phẩm "thật" quá, "thật" đến mức nhiều khi người đọc có cảm giác không phải đang được chiêm ngưỡng những hình tượng nghệ thuật "đích thực" mà chỉ là những nhân vật lịch sử được "hình tượng hóa" mà thôi.
Thực tế đời sống cho thấy những anh hùng của nhân dân "sống" trong tâm thức nhân dân nhiều hơn "sống" trong những trang lịch sử lạnh lùng. Trong tâm thức nhân dân, trong đáy sâu tình cảm của nhân dân, những anh hùng kiệt xuất như Nguyễn Huệ, Nguyễn Nhạc, Võ Văn Dũng, Trần Quang Diệu... còn cao đẹp hơn, vĩ đại hơn rất nhiều lần những dòng chính sử ghi chép thuần túy. Nói cách khác họ "sống" trong huyền thoại, trong niềm ngưỡng mộ thiêng liêng hơn là sống trong những sự kiện lịch sử khô khan với những con số, dữ kiện... này nọ chính xác mà vô cảm.
Vậy thì, với tư cách là nhà văn, là "sợi dây đàn nhân thế", bằng ngòi bút của mình sao anh không thể "tô đậm" chất huyền thoại kỳ vĩ ấy được lung linh hơn, lộng lẫy hơn cho những anh hùng ấy càng trở nên đẹp hơn, thần thánh hơn cho con cháu đời sau đời đời ngưỡng mộ và ghi tạc công ơn. "Huyền thoại hóa" và chỉ có "huyền thoại hóa" mới có thể nói lên được đầy đủ nhất sự vĩ đại của họ. Hình ảnh "lão già" (hay là hóa thân của Võ Văn Dũng(?)) vụt bay lên không, "lúc ẩn, lúc hiện", "vô định xứ như lúc đến và lúc đi" trong truyện "Chim bay về núi"; chi tiết "những mảnh lụa" đắp kín thân thể Bùi Thị Xuân; hình tượng "con cù" như một ám ảnh định mệnh trong "Lời nguyền trên đầm"... là những hư cấu ấn tượng mà bạn đọc không dễ gì quên. Nhưng rất tiếc là nó còn xuất hiện quá ít trong tập truyện.
Giá như Lê Xuân Tiến mạnh dạn hơn trong bút pháp "hiện thực huyền ảo", mạnh dạn "bày tỏ" quan niệm riêng của mình về các nhân vật mà anh hằng kính trọng, giá như anh mạnh dạn "xử lý" sử liệu...
Những đòi hỏi cao này dù vậy vẫn sẽ được người đọc rộng rãi chờ đợi và nguyên lượng (từ dùng của nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Liễn). Tôi vẫn tin rằng với những thành công đã đạt được, với bầu nhiệt huyết của một người con Bình Định, chắc chắn khi viết về đề tài lịch sử Nhà Tây Sơn, trong thời gian tới Lê Xuân Tiến sẽ đạt được những thành công mới độc đáo hơn và giá trị hơn.
Kính chúc anh mạnh khỏe và hoàn thành khát vọng của mình !

Cuối xuân Kỷ Sửu 2009
P. Đ
.............................................................................
CLB Văn học Xuân Diệu có nhận phát hành tập sách "Người đi tìm hồn" và hỗ trợ 15.000 đồng cho mỗi tập sách bán ra trong khoảng thời gian từ 31.3 đến 30.4 năm 2009. Nghĩa là để có tập truyện Người đi tìm hồn, bạn chỉ phải trả 20.000 đồng trên giá bìa sách 35.000 đồng! Sách được gửi tận nơi.
Liên lạc: Quang Khanh ĐT: 0913487697

Đi tìm nghĩa khí Tây Sơn

Mon, 16 Mar 2009 14:36:19 +0700

LÊ HOÀI LƯƠNG
(Đọc tập truyện "Người đi tìm hồn" của Lê Xuân Tiến - NXB Văn Nghệ, 2009)

Một giai đoạn lịch sử ngắn ngủi và bi hùng nhất của lịch sử dân tộc - thời Tây Sơn. Bi hùng không chỉ nhờ chói sáng rồi nhanh chóng lụi tàn, mà còn ở chỗ những sự kiện, những con người của vương triều này bị cuộc trả thù tàn khốc của triều Nguyễn sau đó, khiến cho những nhân vật lẫy lừng một thời thành ẩn hiện, khuất lấp đâu đó trong một phần lịch sử, dã sử, truyền miệng... Những nhân vật này bất ngờ hiện lên bằng xương bằng thịt qua ngòi bút của Lê Xuân Tiến trong tập truyện về Tây Sơn: "Người đi tìm hồn".

Có thể thấy, công phu của Lê Xuân Tiến trong việc sưu tầm tư liệu tản mác từ nhiều nguồn để phục dựng lại những tên tuổi: Quang Trung- Nguyễn Huệ, Bùi Thị Xuân, Nguyễn Văn Lộc, Nguyễn Văn Tuyết, Lê Văn Hưng, Lý Văn Bưu, Ngọc Hân, Bùi Đắc Tuyên... Cũng như, cuộc chắp vá, hư cấu, sáng tạo để họ, những nhân vật lịch sử, thành nhân vật của văn học, cái đích đến vừa sang trọng vừa đầy thử thách với bất kỳ cây bút nào.

Mấy chục năm qua đã có những cách nhìn khác nhau về các nhân vật Tây Sơn qua bút pháp văn học: Nguyễn Huy Thiệp (truyện "Phẩm tiết"), Nguyễn Mộng Giác (tiểu thuyết "Sông Côn mùa lũ")... Lê Xuân Tiến, với cách kể chuyện lịch sử bằng văn, qua mỗi nhân vật một truyện, mười bảy mẩu rời của tập sách đã làm nên một gắn kết xuyên suốt, không chỉ dựng lên sinh động các nhân vật lịch sử, mà sâu xa hơn, tác giả muốn lý giải căn nguyên thành công và thất bại của vương triều được dựng lên bởi người anh hùng áo vải.

Trừ Tây Sơn tam kiệt, vài người con nhà phú gia, hầu hết những tướng lĩnh tài năng của Tây Sơn, không xuất thân cùng đinh bị chèn ép đến tận cùng, thì cũng là dân đói khổ nổi lên trộm cướp để sống. Bức tranh chung đã phản ánh sinh động mỗi cảnh đời của người Bình Định thời lộng thần Trương Phúc Loan thâu tóm, nhiễu nhương triều chính Đàng Trong. Tây Sơn phất cờ, đương nhiên là hợp lòng dân. Những cuộc tình ngang trái từ những bức hiếp của đám quan làng, bá hộ, kẻ cùng đinh thoắt thành anh hùng khi có cờ nghĩa. Cuộc ý thức sống không chỉ cứu rỗi những kiếp sống bị chèn ép đến tận cùng, mà nghĩa khí Tây Sơn còn thu phục cả nhà sư, cả quan viên triều đình mục ruỗng. Hãy nghe một nhà sư: "Lẽ nào thời loạn, nhân dân bị áp bức mà cứ điềm nhiên ăn chay niệm Phật sao đành" (Chùa trên núi). Đến với Tây Sơn là đến với đại nghĩa. Nhưng Tây Sơn cũng nhanh chóng lụi tàn. Đã có dấu hiệu rờn rợn của chông chênh khi anh em nhà Tây Sơn bất hòa, đánh nhau: "Cành đậu nấu hạt đậu", và nhất là Nguyễn Huệ buộc phải giết kẻ sĩ lớn của Bắc hà Trần Công Xán và nỗi ám ảnh này trở lại đúng lúc vua băng (Diều đứt dây). Về căn bản, tác giả trung thành với những cứ liệu lịch sử và tâm thức thời cuộc qua dã sử, truyền khẩu.

Nhưng Lê Xuân Tiến đang làm văn và ít nhiều mỗi trang viết đều có những ký thác, ít nhất không chỉ là cuộc giải mã quá khứ. Gắn với sai lầm của Lê Văn Hưng là cuộc "tìm hồn" được Bùi Đắc Tuyên đánh tráo từ Ngọc Bích - người anh yêu, thành cô gái Thiên Phúc có dung nhan na ná để lợi dụng (Người đi tìm hồn), sự giống nhau như tạc của hình dong nhưng khác xa về bản chất là dụng công đáng kể của tác giả. Sự đánh tráo khái niệm hay ăn cắp hồn? Có thể nhận ra nhiều những đau đáu về nhân sinh như thế trên bối cảnh một thời ly loạn của tập sách.

Lê Xuân Tiến là người Bình Định đang sống và làm báo ở TP Hồ Chí Minh. Đây là tập truyện thứ hai của anh sau "Mê đạo", xuất bản năm 2007. Rất dễ nhận ra, gắn với Tây Sơn là những tên đất, những sản vật, tập tục qua tập truyện. Nhất là sự kỳ công của anh khi đưa vào tác phẩm những lời "thiệu" của các thế võ Bình Định.

"Người đi tìm hồn" không chỉ là một tập truyện về Tây Sơn, một đóng góp sinh động cho trang sử bi hùng còn nhiều khuất lấp mà còn là tấm lòng của anh với miền đất Võ.
L.H.L

Người đi tìm hồn lịch sử

Fri, 13 Feb 2009 10:20:56 +0700

HỒ NGẠC NGỮ
(Đọc "Người đi tìm hồn", tập truyện ngắn của Lê Xuân Tiến NXB Văn Nghệ- 2009)

Những nhân vật lịch sử, từ ba anh em nhà Tây Sơn đến những vị tướng lừng danh như Bùi Thị Xuân, Nguyễn Văn Tuyết, Lê Văn Lộc, Võ Đình Tú, Lý Văn Bưu, Lê Văn Hưng..., từ những người dân cùng đinh đến quan lại, cường hào... qua ngòi bút của Lê Xuân Tiến đã trở nên những mảnh đời sinh động, mang những nỗi đam mê thời thế.

Trong Người đi tìm hồn, khi khai thác những nhân vật lịch sử, Lê Xuân Tiến đồng thời tôn trọng những gì mà chính sử đã ghi lại, thổi vào đó phần hồn theo sự sáng tạo của tác giả, để nhân vật lịch sử không xa lạ với người đọc, giống như những nhân vật cùng thời mà ta có thể bắt gặp, chạm đến. Tôi đặc biệt có ấn tượng khi đọc 2 truyện "Những mảnh lụa" và "Người đi tìm hồn".

"Những mảnh lụa" thể hiện khí phách anh hùng của nữ tướng Bùi Thị Xuân trong những ngày cuối đời khi bị Nguyễn Ánh bắt và đối xử một cách hèn hạ. Nguyễn Ánh hỏi:

- Ta và Nguyễn Huệ ai tài hơn?

Bùi Thị Xuân ung dung đáp:

- Nói về tài ba thì tiên đế ta trắng tay dựng cơ đồ bách chiến bách thắng. Còn nhà ngươi, trốn chui trốn nhủi phải cầu viện ngoại bang. Chỗ hơn kém rõ ràng, như nước giếng so với nước sông. Còn nói về đức độ, tiên đế ta lấy nhân nghĩa đối xử với trung thần thất thế, ai được tha cũng cảm phục. Còn nhà ngươi lấy hình phạt khốc liệt đối xử với bậc nghĩa liệt sa cơ, chỗ hơn kém cũng rõ ràng như ban ngày với ban đêm...". Dụ hàng không xong, dọa không được, Nguyễn Aùnh cuối cùng phải dùng một biện pháp cực kỳ đốn mạt là lột truồng nữ tướng Bùi Thị Xuân, cho xe chở về Tuy Viễn, ngỡ người dân sẽ lũ lượt rủ nhau đi xem như xem hội. Nhưng không ngờ... "Ngang qua Đập Đá, nơi có làng dệt nổi tiếng. Các cô gái dệt lụa đang chờ sẵn. Những vuông lụa được tung ra, bay vào xe. Bọn lính ra sức dùng dao để chém. Nhưng các mảnh lụa bị đứt theo gió vẫn bay tấp vào thân Bùi Thị Xuân. Phút chốc, lụa đã đắp kín thân thể trần truồng. Những mảnh lụa vẫn tiếp tục bay lên xe, lấp lánh dưới ánh mặt trời."

Hình tượng những mảnh lụa là hình tượng văn học đẹp nhất của tác giả viết về tấm lòng dân chúng còn kính ngưỡng vị nữ tướng anh hùng thời Tây Sơn.

Trong truyện ngắn "Người đi tìm hồn", tác giả đã viết về đời sống tình cảm của vị tướng Lê Văn Hưng, đồng thời vẽ nên bối cảnh lộng quyền, bè phái của quan Thái sư Bùi Đắc Tuyên. Truyện đưa ra bài học lịch sử cho mọi thời đại là: khi triều chính, từ cấp trung ương đã bắt đầu tranh giành quyền thế, thối nát, gian thần kết bè kết đảng, trung thần bị hãm hại, không dùng người tài, chắc chắn triều chính ấy sẽ bị sụp đổ! Hình tượng Ngọc Bích- người yêu đầu của Lê Văn Hưng và Thiên Phúc- một người về dung nhan rất giống Ngọc Bích nhưng tâm hồn khác xa, là người vợ hờ của Lê Văn Hưng là hai biểu tượng rất rõ nét. Ngọc Bích tượng trưng cho tình yêu, lý tưởng, sự thơ ngây, trong sáng... trong khi đó Thiên Phúc tượng trưng cho mẫu người duy vật hoàn toàn. Giải mã và hiểu rõ hai biểu tượng này, người đọc sẽ suy nghĩ rất nhiều sau khi đọc xong "Người đi tìm hồn".

Với nghệ thuật viết truyện ngắn tài tình, kết cấu chặt chẽ, Lê Xuân Tiến phần nào đã biến những nhân vật lịch sử khô cứng thành những nhân vật mang tính hình tượng văn học có da, có thịt và có hồn. So với tập truyện đầu là Mê đạo, Người đi tìm hồn là một tác phẩm thành công của Lê Xuân Tiến.

Đến với Người đi tìm hồn, người đọc sẽ không thấy lịch sử là những bài học xơ cứng. Lịch sử tạo nên thời đại và làm nên số phận của những con người.

H.N.N

Lê Xuân Tiến và “Người đi tìm hồn”

Thu, 12 Feb 2009 15:45:02 +0700

Sau tập truyện ngắn "Mê Đạo", Lê Xuân Tiến "thần tốc" viết tập truyện ngắn "Người đi tìm hồn". Nói "thần tốc" bởi từ truyện thứ nhất đến truyện thứ 17 trong tập, anh đã hoàn thành chỉ trong vòng có 8 tháng!
Mỗi tuần chạy thận nhân tạo 3 lần tại Bệnh viện Thống Nhất TP Hồ Chí Minh và anh đã chung sống với căn bệnh bệnh suy thận mãn này từ 11 năm nay. Chạy thận, viết báo (anh đang là biên tập viên của báo Sài Gòn tiếp thị) và viết văn, Tiến "chạy đua" với thời gian cứ như sợ nó hao khuyết mất cuộc đời mình...

CLB Văn học Xuân Diệu một lần nữa trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc một trong những hội viên đầu tiên của CLB có hoàn cảnh hết sức đặc biệt này cùng với tập truyện ngắn lịch sử cũng rất đặc biệt của anh qua 2 bài viết của bạn bè.

"Người đi tìm hồn" - Những số phận oái oăm dưới trướng Tây Sơn (*)
VŨ NGỌC LIỄN

Nếu gọi "Người đi tìm hồn" của Lê Xuân Tiến là tập truyện ngắn e chưa thỏa đáng, nên gọi là tập truyện ngắn chuyên đề phải lẽ hơn.

Truyện lịch sử về nhà Tây Sơn, cho đến nay thiên hạ viết đã khá nhiều, ngòi bút của các tác giả trong từng tác phẩm đều có những nét riêng, mỗi người nhìn về giai đoạn lịch sử này từ một góc độ riêng, song nói chung đều dừng ở mặt phẳng của lịch sử như chuyện xảy ra từ đầu đến cuối ra làm sao, hành động của các nhân vật lich sử thành bại như thế nào, trung nịnh có gì bàn... mà thôi. Chưa có ai đi sâu vào từng số phận của từng con người sống vào thời đại ấy thật cụ thể, thật chi li.

Ở "Người đi tìm hồn" của Lê Xuân Tiến góp nhặt những mảnh đời cay nghiệt, những số phận oái oăm khiến cho người đọc trong chừng mực nhất định hình dung được bức tranh cuộc sống đen tối của người dân Bình Định (hồi ấy gọi là phủ Qui Nhơn) dưới thời Trịnh Nguyễn phân tranh. Từ đó, độc giả sẽ mặc nhiên cắt nghĩa được vì sao người dân thời ấy gắn bó với nhà Tây Sơn như máu thịt; vì sao phong trào cách mạng Tây Sơn vang vọng lẫy lừng, muôn thuở khó quên...

Và nếu tôi không lầm thì Lê Xuân Tiến viết nên tập truyện ngắn này chỉ trong vài tháng gần đây. Vài tháng cặm cụi vắt óc mà viết lại những điều ôm ấp gần cả cuộc đời anh về những con người thời Tây Sơn, quê hương anh. Vì vậy nó là của quí. Anh chắc lọc từ các nguồn tài liệu chính sử có, dã sử có, kể cả loại dã sử bất thành văn, lấy đó làm điểm tựa cho cốt truyện, cho tác phẩm, nhiều điều còn rất ít người biết như chuyện con Cù ở đầm Thi Nại, chuyện lão Bùi Đắc Tuyên lập kế tạo dựng hồn giả để lừa dụ Lê Văn Hưng chẳng hạn...

Có thể nói một cách khiêm tốn rằng "Người đi tìm hồn" đáng được gọi là tập truyện ngắn chuyên đề bổ sung nhiều chi tiết, nhiều kiến thức cuộc sống về giai đoạn lịch sử thời Tây Sơn trên mảnh đất Bình Định mà các sử gia, văn gia trước kia vì coi thường hoặc vì lẽ gì khác mà bỏ qua. Chỉ có điều, Lê Xuân Tiến vốn là cây bút báo chí lâu năm nên màu mực báo chí chen lấn vào trong từng trang viết của 17 truyện trong tập rất đậm đặc, rất khó gỡ. Điều này đời ắt nguyên lượng.

Quy Nhơn ngày 8 tháng 12 năm 2008

V.N.L

....................

(*)Tít bài do CLB Văn học Xuân Diệu đặt

Đôi điều cảm nhận về "Tạ Ơn Lá Cỏ"

Wed, 19 Nov 2008 10:15:59 +0700

MANG VIÊN LONG

"Tạ Ơn Lá Cỏ" là tập thơ thứ hai của Nguyễn Như Tuấn, sau 34 năm giới thiệu cùng bằng hữu tập thơ thứ nhất (Cỏ Nội - 1974). Trong quãng thời gian dài gần nửa đời người ấy, Nguyễn Như Tuấn vẫn âm thầm sống với Thơ, cho Thơ ở quê nhà Nhơn Khánh (An Nhơn).

Có ai đó đã nói "đời sống là Thơ rồi" - thì đúng là Nguyễn Như Tuấn đã sống hồn nhiên với đất trời, thong dong bên ruộng đồng hoa lá, và trải lòng tha thiết với bạn bè... trong suốt 34 năm của đời người ngắn ngủi! Quả thật đó là một đời sống đẹp. Một bài Thơ bất hủ rồi!

Với lòng yêu quý tâm hồn và đời sống của anh, tôi đọc "Tạ Ơn Lá Cỏ" (NXB Văn học - 2008) như được chia sẻ chút tâm tình đã bao năm dài lắng đọng để bật thốt lên lời tri âm nồng thắm!

Ở quê nhà, từng ngày Nguyễn Như Tuấn đã gắn bó, chắc chiu, hòa nhập cùng ruộng đồng, cỏ cây, hoa lá như với một người bạn tri âm:

Sớm chiều ra bãi
Ngắt vội vài bông
Hương trinh cỏ mật
Tạ ơn ruộng đồng"
(Tạ ơn)

Lòng "tri ân" ấy đậm đà và thiêng liêng đến nỗi nhà thơ đã "Tụng Ca Thiên Nhiên" bằng Khúc ca dài đến 10 trang thơ với lời ca bi thiết nồng nàn:

Mấy bông hồ đượm áo vàng
Ồ bông ngọ trổ hồng hoang đậm đà
Trông vào héo hắt ô ta
Ngẩn ra tiếp cõi màu hoa tuyệt vời.
...
Rủ em ra nội sớm chiều
Tưới dăm lá cỏ tiêu điều dưới mương
Mai sau trong cõi vô thường
Còn xanh hạt mộng vấn vương bốn mùa

Nghe trong bản "tụng ca thiên nhiên" ấy còn ẩn vọng bao điều lâm ly bi lụy của đời người:

Mắt người chở mộng xa xưa
Mà trong mắt ấy sầu vừa chín lên
...
Người về lòng có cô liêu
Bỏ ta lại với chín chiều thương tâm
...
Máu ơi nhỏ xuống bông chiều
Cành hương trắng mộng nở nhiều sương thu"
(Vọng âm)

Giữa bao tang thương và khổ đau của kiếp nhân sinh, nhà thơ đã tìm về với đất trời hoa lá như bến bờ cho niềm an lạc của đời mình. Ở nơi ấy, thiên nhiên cao cả và an lành luôn mở rộng vòng tay đón đợi :

Đời còn mộng bước suối khe
Vàng hoa nhị độ nằm khoe núi rừng
Ta nằm giữa lá bao dung
Hồn thiên nhiên mở mở cùng thiên nhiên.
(Bao dung)
Trong một bài thơ "Kính tặng nhà thơ Yến Lan" đồng hương, Nguyễn Như Tuấn đã mang "hồn lá cỏ" thổi vào "hồn người", để tình thơ tha thiết bay bổng, tạo được ấn tượng sâu đậm cho người đọc:

Câu thơ cổ dài theo chiều đất nước
Đi một mình lẩn khuất giữa quê hương
Ngậm chút đắng để đời thêm vị ngọt
Thổi tàn tro còn lại chút long lanh.
(Một góc thành Đông)

Và trong bao la cỏ cây hoa lá ấy, nhà thơ cũng đã "nhận ra" một đóa hoa đời son sắc thủy chung tháng năm lặng thầm tỏa hương bên đời mình, Nguyễn Như Tuấn đã bày tỏ bằng một giọng thơ chí tình, thắm thiết :

Bên người ta thấy bao dung
Cõi lòng xưa đã cạn cùng nước non
Về đây thở chút hơi mòn
Lắng nghe trời đất đổ dồn từng thu
...
Từ vui chim cá đã nhiều
Thương em sáng nắng mưa chiều đắn đo
Nỗi lòng nở đóa thơm tho
Mênh mông trao lại mối lo cùng đời.
(Ca nguyện)

Đắm mình giữa bao cỏ hoa đồng nội, nhà thơ cũng đã "ngộ ra" một đóa hoa có "hương sắc vĩnh cửu" - đó là "Hoa Bằng Hữu". Trong thơ Nguyễn Như Tuấn, tình bạn cũng đã được anh dành tặng những trang thơ trân quý, chân thành:

Trên trần thế gọi hồn đau dưới huyệt
Nghe khô khan hạt cát rớt bao chiều
Chờ ta dạo ngát linh hồn cỏ lá
Nghìn thu phai tâm nhuộm kín trùng đài.
(Bối rối)

Hay:

Đọc trên bia mộ mùa xuân
Rưng rưng trang giấy thắm từng câu hoa
Lệ trời gửi lại sầu ca
Nghìn năm mưa nắng phôi pha tấc lòng.
(Mầu biệt ly)

"Tạ Ơn Lá Cỏ" tuy chưa định hình được rõ nét bản sắc riêng nhưng Nguyễn Như Tuấn trên bước du hành hoa lá, cũng đã tìm ra cho mình một mạch nguồn thi cảm. Cảm nhận chung nhất khi xếp lại "Tạ Ơn Lá Cỏ " là một nỗi lâng lâng, bàng hoàng - đầy thi vị ...

Xin cám ơn một "tấm lòng Thơ"!

Tháng.7.2008
M.V.L

Những phút giây mong manh

Mon, 13 Oct 2008 14:36:20 +0700

NGUYỄN ĐỨC THIỆN

(Đọc NHƯ NHỮNG CƠN MƯA của LÊ BÁ DUY- NXB HỘI NHÀ VĂN - 2008)

Chỉ cần hai con tem, loại 800 đồng một con là tập thơ NHƯ NHỮNG CƠN MƯA của Lê Bá Duy đã đến được với tôi. Nói như thế có nghĩa là tập thơ nó mỏng manh lắm, xinh xắn lắm và cũng hợp với túi tiền của một giáo viên có gan làm thơ và in thơ trong thời buổi cơ chế thị trường này. Thế mà, có tới 56 bài trong tập và những ca khúc phổ nhạc từ thơ Lê Bá Duy. Cảm giác mỏng manh và xinh xắn ban đầu khi cầm tập thơ Lê Bá Duy được chứng thực ngay sau khi tôi đọc xong tập thơ.

Này là bài mang tên tập, bạn đọc thử xem có mong manh, xinh xắn không: "Lang thang/ khắp/ cõi đất trời/ Mang/ Hồn cát bụi/ kiếp người ngàn xưa/ Hóa thân/ vào những con mưa/ Tan/ Trong đất mẹ/ mới vừa/ Tái sinh..." Phải với lối ngắt câu lục bát bây giờ nhiều người hay làm, bài thơ mới trải được kín trang. Cũng đúng như Kiều Trung Phương viết tựa cho tập thơ cũng chỉ mấy câu: "Thơ hay khác nào rượu quý/ một ít thôi/ cũng đủ say rồi". Ai đã đến Bình Định, nơi Lê Bá Duy đang sống và làm thơ, thử một chén rượu Bầu Đá xem, một chút thôi, đủ say đến tận chân tóc ấy chứ.

Thơ Duy không có những bài chao chát, chiêm nghiệm hay day dứt với cuộc đời mà chỉ có những phút giây chợt đến. Ai mà chẳng có những cái chợt đến, nhưng chẳng ai có thể làm công việc ghi lại cái chợt đến ấy. Nó sẽ vụt qua rất nhanh, giống như "vó câu qua cửa sổ". Trong chớp mắt, nó sẽ biến mất, không chỉ biến mất trong đời thường mà biến mất ngay cả trong ký ức của mỗi người. Thử một phút giây của Lê Bá Duy: "Ta nằm/ nghe lúa cựa mình/ nghe hương trò chuyện/ nghe tình xôn xao/ Nghe làn gió thoảng xạc xào/ Nghe mầm Xuân/ Tự thuở nào.../ lên xanh". Cái thoáng chốc ấy nó ứ đầy bao nhiêu cái có thật: nào là lúa, gió, nào là hương, tình, rồi mầm Xuân.... Nhưng cái có thật ấy đã chi phối nỗi lòng người làm thơ và làm bật lên cái mà người thơ thấy được chỉ trong thoáng chốc: "Nghe mầm xuân/ tự thuở nào.../ lên xanh". Mầm Xuân ấy không phải hôm nay có, mà có tự bao đời, từ ngàn xưa, lúc nào cũng được ấp ủ trên nền quê hương, để thoắt chốc có thể lên xanh, làm cho đất trời nhuận sắc. Chỉ thoáng chốc trong thơ thôi, Lê Bá Duy đã cho chúng ta thấy một không khí bộn bề.

Đến đây có thể nói rằng, thơ Lê Bá Duy đã đến với những khoảnh khắc mong manh của cuộc đời. Không khai thác chi tiết mà chỉ là những nét chấm phá, nhưng nét nào ra nét đó, ấn tượng. Tôi muốn đến một bài thơ khác trong tập NHƯ NHỮNG CƠN MƯA của Lê Bá Duy. Tôi tin rằng khi làm bài thơ này, nếu không phải nơi Duy đang sống thì nhất định Lê Bá Duy đã chí ít là một lần tắm mình trong khung cảnh của một vùng quê, mà ở đó có những cánh đồng làng, có cây lúa uốn câu, có con đường mòn hằn những nốt chân trâu, nhất là không thiếu ánh trăng quê thơ mộng với những cuộc hẹn hò và những nụ hôn thơm mùi lúa chín. Tất cả những cái ấy không vào thơ Lê Bá Duy. Mà nếu có mà được đưa vào thơ thì cũng trở thành cũ kỹ bởi quá nhiều người đã nói. Ở bài Tát sao, Duy viết: "Hai ta/ tát nước ruộng cao/ Bầu trời/ nhấp nháy ngôi sao bồng bềnh/ Gàu ta/ vục xuống thông dòng/ Múc sao sa/ thắp sáng đồng ruộng quê". Nào đâu có tát nước làm gì, rõ ràng đó là một cuộc hẹn hò. Tát nước thì làm sao biết sao trời nhấp nháy. Có chăng chỉ là vục gầu xuống cho mặt nước chao chiêng, làm những ngôi sao chao chiêng, cho gái, cho trai rúc rích cười thích thú. Và chính tiếng cười kia làm ấm ruộng, ấm đồng, trong ánh mắt yêu đương lấp lánh ánh sao trời. Chỉ hai mươi mấy chữ trong bài, đủ vẽ ra một tình yêu vùng thôn dã. Những nét chấm phá cứ thế trải dài trong cả tập thơ của Lê Bá Duy. Tình yêu còn có: "Phút giây/ trời đất sanh thành/ Tình yêu nở giữa mong manh cõi người" (KHÔNG ĐỀ) . Cũng nơi thôn dã: " Vầng trăng/ hạt lúa chưa đầy/ Đã vương tình nghĩa/ của thầy mẹ em" (HẠT LÚA- VẦNG TRĂNG). Rồi nỗi đau trước thiên tai: " Bão qua tôi/ Bão đã tan rồi/ Mà trái tim chưa xanh lại được..." (CƠN BÃO ĐI QUA). Có những nét chấm phá khiến người ta ngơ ngẩn: " Nhớ nhau môi mắt hao gầy/ Trăng lúc khuyết/ lúc lại đầy cô đơn" (MÙA HẠ KHÔNG EM), hoặc: "Cách nhau một chớp mắt thôi/ mà em xa khuất/ làm tôi thẫn thờ...". Yêu đến thế, say đến thế thì nồng nàn gì hơn.

Nói như thế không có nghĩa là cả tập thơ NHƯ NHỮNG CƠN MƯA của Lê Bá Duy chỉ là những mỏng manh xinh xắn, những nét chấm phá của cảm xúc. Anh đã dành tình cảm của mình cho mẹ, cho mùa xuân, cho những vùng đất anh qua, cho mái trường... Ngay trong những bài thơ có vóc dáng dài hơi cũng vậy, Lê Bá Duy vẫn chăm chút cho những nét riêng, không lớn giọng, không triết lý và không bắt người đọc phải ngẫm ngợi. Anh chuyển tải cảm xúc của mình đến người đọc bằng chính cảm xúc dễ gần gũi của mình. " Mùa xuân về tuổi cũng sang trang/ Bao mưa nắng gõ đời con lộp độp/ Đêm trừ tịch cháu con về xum họp/ Xuân trở mình rôm rốp vỡ thời gian" (MẸ VÀ XUÂN). Đã nhiều người, rất nhiều người đã viết về XUÂN, nhưng viết đến độ xuân trở mình rôm rốp vỡ thời gian thì quả là chưa có ai.

Có một điều làm tôi áy náy khi đọc NHƯ NHỮNG CON MƯA của Lê Bá Duy mà bắt đầu chính từ sự mong manh, xinh xắn và chấm phá đã trên đây. Trong tập có một số bài viết để tưởng niệm các bậc được xếp vào bậc vĩ nhân như Hàn Mạc Tử, Nguyễn Du, Phùng Quán, Trịnh Công Sơn, Xuân Diệu, Huy Cận.... Khi viết về họ, Lê Bá Duy vẫn với cách chấm phá có cái gì đó không ổn. Nếu chịu khó suy ngẫm hơn trước khi viết, Lê Bá Duy sẽ có cách viết thật riêng của mình, để không chỉ là thương nhớ, tôn vinh mà còn tới được cách viết mới hơn, lạ hơn có sức phát hiện về những bậc tài danh ấy. Nếu không thì cũng giống như bao nhiêu người khác đã viết.

"Giờ vui buồn với cơn mưa/ Tôi người ở trọ có thừa với quê/ Đêm đêm thao thức tìm về/ Chiêm bao tôi/ đắm sông thề/ hẹn em". Tôi xin mượn mấy câu thơ này trong bài: NHỚ QUÊ của Lê Bá Duy để kết thúc bài viết về thơ anh. Ta, ai cũng ở trọ thôi. Nhưng ta có cõi để tìm về. Ai cũng thế cả. Và khi ta đã tìm về thì quê chẳng chối từ ta. Nên cứ thao thức mà nhớ. Càng thao thức lại càng có thêm những dòng thơ.

Và mưa sẽ là miếng đất mầu mỡ để người thơ trải nghiệm những trang thơ của mình.

N.Đ.T

Lê Bá Duy - Nỗi nhớ vắt qua đêm

Sun, 12 Oct 2008 09:43:58 +0700

NGUYỄN THỊ ANH ĐÀO

(Đọc tập thơ "Như những cơn mưa" của Lê Bá Duy, NXB Hội Nhà văn 2008)

Lê Bá Duy là một nhà giáo ở vùng quê Tuy Phước (Bình Định). Tôi đọc thơ anh và nhớ những câu như Tôi ngồi hong nỗi nhớ xưa/ Mùa xuân thành phố mới vừa nhóm lên để rồi từ đó, thơ anh neo lại trong tôi cái cảm giác của những tình cảm quê nhà đa mang. Có một điều mà tôi muốn nói về Lê Bá Duy đó là anh thuộc típ người nhạy cảm, kể cả trong khi lang thang trên những vùng quê ngoại ô Đà Lạt cũng nhắn tin thăm tôi với những dòng như "Anh đang lãng đãng với sương khuya phố núi tìm cảm giác hồi sinh".

Tôi cứ mường tượng ra khuôn mặt của anh với những tìm tòi thú vị. Thơ là người. Với Lê Bá Duy, anh người làm thơ mẫn cảm. Đôi khi, chỉ một hạt mưa, một chiếc lá vàng, một chùm phượng đỏ... cũng làm anh rưng rưng xúc cảm. Thơ anh nhẹ nhàng, có nhiều bài thơ đã được nhiều thế hệ học trò trung học rất thích và sưu tầm, chép đầy trang vở. Đó cũng là niềm vui đối với một người cầm bút.

Người đọc dễ tìm thấy trong thơ Lê Bá Duy hình ảnh quen thuộc của mảnh đất và con người Bình Định với những tình cảm thân thương nhất. Như những cơn mưa là tập thơ thứ 3 của Lê Bá Duy sau những tập như Hạt tình, Nhóm lửa (không kể tập Thời gian Nỗi nhớ - in chung với Chúc Mai) và anh còn là người tuyển chọn và giới thiệu 4 tập thơ nhiều tác giả như Tứ tuyệt tình thi (tập 1 và 2), Thơ tình lục bát, Sóng thời gian...

Với 56 bài thơ, Lê Bá Duy đã tự trải lòng mình với người đọc bằng cách chọn những điều giản dị nhất trong cách tìm tòi của mình để sáng tạo. Anh có những câu thơ gợi mở được trong tôi nhiều trường liên tưởng mạnh mẽ về ngôn từ và cấu tứ: Nở trong trái tim nhân loại/ Tỏa hương trí tuệ nhân gian (Hoa tình); gàu ta/ vục xuống thông dòng/ múc sao sa/ thắp sáng đồng ruộng quê (Tát sao). Và trong chuỗi kỷ niệm về tuổi thơ anh, có một tình yêu thuở học trò trong trẻo: Bắt gặp em ngày ấy/ ánh mắt tròn thơ ngây/ giờ ra chơi trốn học/ ẩn mình sau hàng cây (Trở lại trường cũ); Hạ này/ ta chẳng có em... nhớ nhau môi mắt hao gầy/ trăng lúc khuyết/ lúc lại đầy cô đơn (Mùa hạ không em).

Lần theo mạch thơ thiên về kí ức của anh, tôi nhận ra một điều tưởng như đơn giản mà không dễ đạt tới đó là cách hùng biện với chính mình của tác giả. Sợi dây xúc cảm mong manh trong anh với vạn vật xung quanh, với những khoảnh khắc giữa thực tại và kí ức, giữa những điều chung mà lại rất riêng. Lê Bá Duy có cách sắp đặt những ý niệm của mình và anh xới tung tất cả để tìm lại điều vẹn nguyên nhất. Đó là tình cảm con người. Khi những cơn mưa đi qua, bầu trời sẽ sáng lên và mặt đất cũng nhận được sự tinh tươm, thoáng nhẹ. Cũng như thơ, thơ đến với con người như một cơn mưa, rồi người cũng chỉ mong thơ neo lại được một chút, rất nhỏ trong lòng người. Tôi nhận ra sự tinh ý của Lê Bá Duy khi anh chọn tên đề tập thơ thứ 3 của mình chỉ giản dị Như những cơn mưa. Đôi khi, mình tưởng mình đã lớn khôn, đã trưởng thành, đầu đã hai thứ tóc mà vẫn còn trẻ dại. Cái nỗi dại khờ đó giúp người ta sống thật hơn với cuộc đời, và lương thiện hơn với chính mình.

Tôi thích cái cách Lê Bá Duy thú nhận: Chẳng biết tự bao giờ anh nhớ em đến lạ/ Hay trái tim thuộc đằng ấy mất rồi/ Em có biết ngọn gió vừa hôn má/ có hương tình gửi từ trái tim tôi (Hương tình). Anh đang đối diện với trái tim nhạy cảm của mình, trái tim đó, có khi lại khát khao: giờ vui buồn với cơn mưa/ tôi người ở trọ có thừa với quê/ đêm đêm thao thức tìm về/ chiêm bao tôi đắm sông thề hẹn em (Nhớ quê). Lê Bá Duy đã dành nhiều tình cảm của mình cho quê hương. Ai cũng có một miền quê để thổn thức nhớ về mỗi khi lòng chạm phải những vòng quay của thời kinh tế thị trường. Và chính nhờ những tình cảm đó, con người mới neo lại được chính mình trên mỗi bước chân: Bốn bề sóng lúa xôn xao/ Mắt nghe ràn rạt bờ ao sóng cồn/ Con đường xa tít hoàng hôn/ Vắt qua nỗi nhớ bồn chồn hạ xưa (Sóng kỷ niệm).

Anh tâm niệm "Thơ giúp tôi cân bằng trong cuộc sống và hướng tâm hồn mình sống tốt đẹp hơn!". Thật quý biết bao tấm lòng của nhà thơ đối với cuộc đời, khi bấp bênh trong những thời khắc giữa hiện tại và tương lai, những lúc cô độc kéo anh về với thực tại. Và anh thức với: Biển vẫn mặn nồng cả lúc em sang sông/ Đi về phía mặt trời ngủ sớm/ Chân trời anh vẫn thương thầm nhớ trộm/ Một ngày đã qua.../ Anh khát em/ Như người giữa biển khơi khát cơn mưa cuối hạ/ Mặt trời mọc sau một đêm yên ả/ Phía biển anh thao thức đón em về... (Biển thức)

Tôi gọi Lê Bá Duy là người hoài niệm với chính mình. Thơ anh đã bộc lộ mạch nguồn điều đó. Có khi nào bạn ngã lòng vào những điều bình dị, khi đó, cũng như thơ Lê Bá Duy, lăn tăn những đợt sóng lòng hồ...

Đà Nẵng, Vulan 2008

N.T.A.Đ

Trần Quang Khanh, văn và báo

Sat, 04 Oct 2008 09:45:04 +0700

LÊ HOÀI LƯƠNG

Ảnh: Đào Tiến Đạt

Khi tôi dùng cái tít có vẻ ngược này cho mấy cảm nhận của mình về một người đã làm báo chuyên nghiệp hơn 20 năm và thực sự thành tựu của anh tới giờ chủ yếu là ở khía cạnh báo chí có thể làm bạn ngạc nhiên. Nhất là khi tập sách đầu tiên của anh "Theo dấu trâu lung" lại là tập hợp 25 bút ký, phóng sự anh lựa chọn như một đúc kết, những bài viết cũng thiên về báo chí.

Quang Khanh mê văn từ thời đi học và đã sáng tác, đã in từ hồi học đại học. Cả thơ, văn. Giờ cũng vậy. Anh lựa chọn làm báo để kiếm sống là điều hiển nhiên khi ngay cả những nhà văn tên tuổi ở ta về căn bản cũng kiếm tiền bằng báo chí, viết kịch phim... Đúng ra, không phải anh lựa chọn mà là cuộc sống lựa chọn. Ra trường thời đất nước phải đánh vật cùng miếng cơm manh áo, mộng văn chương của lãng mạn học đường đành phải nhường cho ưu tiên "sống cái đã". Và xét ở khía cạnh đóng góp cho xã hội thì làm báo cũng là một đóng góp rất đáng trân trọng, chứ sao? Và hàng trăm bài báo bề thế của Quang Khanh ra đời.

Chỉ riêng vài chục lựa chọn khiêm tốn cho cuốn sách đầu tay đã thấy anh chịu khó đi và viết. Từ rừng đến biển, hải đảo và trùng khơi; từ làng nghề đến gương mặt một vùng đất, một anh hùng, một nghệ nhân; từ người lính đến ngư dân đến những số phận bé nhỏ mỏng manh trong đời, cả những người lầm lạc, cận kề cái chết; trong tỉnh và trong nước, ngoài nước... Tất cả đều được thể hiện bằng nhiều cung bậc cảm xúc: trách nhiệm, sự hân hoan, chia xẻ, có khi là nỗi buồn thương, là phẫn nộ. Quang Khanh đã hòa nhập, anh đang sống chứ không phải đi và viết như một nghề. Có lẽ lại phải trở về với xuất phát điểm: anh viết báo, làm báo trong tâm thức của người làm văn chương không tự giác. Ngay mấy chục cái tít bài cũng ngân nga một âm vọng không chỉ là bề nổi của ngôn ngữ. Hãy thử đọc lên: Đá cầm nóng lạnh, Linh hồn cổ thụ, Những con đường nắng, Rừng Lào vang động, Aån dụ Cát Tường, Đi trong lòng biển, Hồn hậu Quy Hòa... Hầu hết những bút ký, phóng sự của Quang Khanh đều xoay quanh chủ thể cái tôi- mạch viết do vậy nhiều cảm xúc. Tất nhiên hạn chế của việc dựa theo những ký ức, kinh nghiệm, vốn sống mà tiếp cận, khai mở các vấn đề thường làm hẹp tính khái quát nhưng bù lại, sức thuyết phục nhiều hơn do được "bảo lãnh" bằng những chân thành trong các giãi bày. Ở một khía cạnh nào đó có thể nói Quang Khanh hạnh phúc trong những khám phá trước, rồi mới chuyển tải đến bạn đọc. Đây là tố chất của một người viết văn.

Hãy chia sẻ với vài "cái tôi" của anh: "Năm rồi bác tôi xuống thăm, nhìn "cái cổ thụ con" lòng rưng rưng: "Cây sanh già đã không còn nữa con à! Cơn bão số 9 năm nào đã quật đổ đúng lúc bác đi vắng, bác gái đã để người ta mang đi..." Trước khi ra về bác tôi lại bảo: "Con xem có cái nhánh tẽ nào của cái "cổ thụ con", chiết lấy cho bác một nhánh để bác lại đưa về chốn cũ, giữ lấy cái nguồn cội" Nhìn cảnh đoàn người "tha" cây lộc vừng ra khỏi bờ sông, một thanh niên thốt lên: "Mùa nước lũ nào tôi cũng ra ngồi trên cành lộc vừng này thả câu"... "Hóa ra không chỉ cây sanh già của tôi mà nhiều cổ thụ đã gắn với biết bao kỷ niệm của đời người!" (Linh hồn cổ thụ). Hoặc: "Với tôi, chuyến đi Trường Sa đã cho tôi một hình hài cụ thể hơn về lòng yêu nước!" (Dọc đường Trường Sa). Thêm một đoạn nữa nhé: "Tôi lặng ngắm ông Cù Chấn nhỏ thó bên con trâu đực to béo đã hiền lành dần trong tay ông và trong tôi bỗng hiện lên câu chuyện "Trí khôn". Vâng, bằng trí khôn của con người thì đến hổ dữ cũng phải chịu cái lằn lửa trên lưng!" (Theo dấu trâu lung)... Nhiều, thật nhiều những "nhập cuộc" đầy ngân rung như thế trong các trang bút ký, phóng sự của anh.

Quang Khanh đang sống với nghề báo chuyên nghiệp. Nhưng trước sau, mấy chục năm qua "nợ" văn chương chưa hề rời xa anh. Bằng chứng là suốt chuỗi dài này, lúc hăm hở, khi lằng lặng, Quang Khanh vẫn gửi đến bạn đọc những truyện ngắn, bài thơ... Tôi đã nhìn thấy đời anh khó thoát món "nợ" này. Và không chúc anh bình yên vui vẻ với nó vì khác với báo chí, văn chương là chấp nhận dấn thân...

L.H.L

Tập phóng sự của một cây bút giàu thực tế

Fri, 03 Oct 2008 10:44:56 +0700

HÀ TÙNG SƠN - Đài PTTH Bình Định

(Đọc "Theo dấu trâu lung" của TRẦN QUANG KHANH - NXB Hội Nhà Văn -2008)

Trong giới làm báo Bình Định, Trần Quang Khanh là một cây bút khá nổi trội. Sở trường của anh là những phóng sự đường dài lấm lem bụi đất với những nhân vật trải đời trong nắng gió để lao động kiếm sống, kiểu như những nông dân dũng cảm và mưu trí trong thiên phóng sự đường rừng Theo dấu trâu lung.

Tuy nhiên tôi muốn bắt đầu bài viết này từ những câu chuyện về Trường Sa và những người lính đảo mà Quang Khanh đã trân trọng đưa lên vị trí đầu tiên của tập sách: phóng sự mang tên Đất thiêng trên biển.

Cũng như bao người đã đến và viết về Trường Sa trước đó, Quang Khanh cũng không thể không nói về vùng biển đảo máu thịt của Tổ quốc này với những đầu sóng ngọn gió, với bao nỗi vất vả, hy sinh của những người lính biển. Nhưng Quang khanh có một cái khác là anh mau chóng tìm thấy và đồng cảm với nỗi khát khao về đời sống tinh thần của họ, những người lính, một cách khá tinh tế và nhảy cảm. Đến giữaTrường Sa, nhà báo Quang Khanh mới nhận ra rằng, những điều rất bình thường ở đất liền như uống một ly cà phê buổi sáng, lai rai với bạn bè chút đỉnh buổi chiều hàng ngày thì đều là những thứ xa xỉ với người lính đảo. Anh viết về họ với những câu tả thực: "Lính đảo có người đã từng sống cả chục năm, hết đảo này chuyển sang đảo nọ... Họ rất nhớ đất liền, nỗi nhớ đau đáu từng đêm. Có lẽ thế, hầu hết lính đảo đều mắc chứng bạc tóc sớm. Nhiều người tuổi chưa quá 50 tóc đã bạc trắng!". Với lính đảo, được nghe tiếng trẻ con khóc cũng là niềm mong mỏi. Quang Khanh đã gặp ở đảo Trường Sa Đông trung úy‎ Lê Bá Sáu, quê ở Thanh Hoá, có con lên bốn tháng tuổi mà chưa biết mặt, bèn bảo vợ ở nhà cho con khóc váng vào điện thoại "để nghe cho sướng". Đó là một kiểu tình cảm rất người và rất lính.

Tôi thích những cảm nhận của nhà báo Quang Khanh khi anh nói về Trường Sa rất thật mà cũng rất lạ: "Sống giữa trùng khơi bỗng phát hiện ra lắm điều hay. Chỉ có đứng trên mặt biển mênh mông mới thấy được một lúc cả 5 - 6 cơn mưa giăng bủa không gian ba chiều; mới thấy được phía trên khoảng mưa giăng còn là ánh sáng chói chang của mặt trời; mới thấy được mặt trời thật gần, mọc trên biển rồi lại lặn xuống biển và mới thấy được sóng biển cũng như khuôn mặt người, có biết bao là trạng thái." Một nhận thức rất thực tế, không thể dùng trí tưởng tượng để có thể viết ra được những lời như vậy.

Giữa những tháng ngày mà Trường Sa đang luôn bị kẻ thù nhòm ngó và lăm le xâm lấn, Đất thiêng trên biển được Quang Khanh viết ra đầy tâm huyết như trên thật là nhiều ‎ nghĩa.

Nếu như làm người có ba, bảy loại thì nhà báo cũng vậy. Có những nhà báo sáng dự hội nghị ở văn phòng này, chiều dự hội thảo ở khách sạn nọ mà tin bài giăng mắc khắp trang nhất, phong bì chạy sô đầy túi. Nhưng với những nhà báo chuyên về phóng sự thì các sa lông lại là những nơi xa lạ, không phải là nơi tác nghiệp của họ, mà nếu có thì cũng chỉ là dành cho những người viết theo kiểu bồi bút, xu nịnh. Cây bút phóng sự Quang Khanh đã không đi theo hướng đó. Trong phóng sự Theo chân người gác rừng, anh đã lặn lội đêm hôm cùng những chiến sỹ kiểm lâm Tây Sơn trên chiếc xe một mắt (vì chỉ có một bên đèn) mà tất cả các bộ phận đều rung lên bần bật, trừ bộ phận còi, để canh me bọn lâm tặc phá rừng Hầm Hô. Và anh tận mắt chứng kiến cảnh máu của những chiến sỹ kiểm lâm đã đổ trong cuộc chiến giữ rừng.

Những thiên phóng sự giàu thực tế của Quang Khanh trong Theo dấu trâu lung đã chứng tỏ với bạn đọc một vốn sống phong phú của nhà báo. Từ những vó ngựa của đất kinh kỳ An Nhơn xưa mà ngày nay vẫn còn rộn rã, đến những đàn trâu lung hung hãn như trâu rừng và những người nông dân bắt trâu lung đầy mưu trí và dũng cảm như anh Trần Tín, tất cả làm nên một cuộc sống sinh động, muôn màu muôn vẻ mà đời viết báo Quang Khanh đã gặt hái được. Và vì thế, có thể xem Theo dấu trâu lung như là một chùm quả ngọt mà sau những lăn lộn với thực tế, Quang Khanh muốn hái tặng bạn bè, đồng nghiệp. Và cũng là để ghi dấu cho sau một phần tư thế kỷ viết báo của Quang Khanh.

Tuy nhiên, trong chùm quả ấy chưa hẳn quả nào cũng ngon, quả nào cũng ngọt mà vẫn trộn lẫn đâu đó những quả còn non xanh, chua chát. Có khi vì quá dễ dãi trong phép tu từ hoặc vì quá say sưa ca ngợi gương "người tốt việc tốt" mà ở một số chỗ, Quang khanh đã viết như là học trò đang tả cảnh trong bài tập làm văn. Xin dẫn ra một chỗ khá tiêu biểu như vậy. Trong phóng sự Rừng Lào vang động, Quang Khanh đã tả cảnh người công nhân thu hái cà phê như thế này: "Đang mùa thu hoạch, mỗi ngày có hàng trăm công nhân Lào ríu rít (người viết nhấn mạnh) hái quả... như trẩy hội (người viết nhấn mạnh)..." .

Người nông dân đi thu hái cà phê, dù có vui mừng vì thành quả lao động bao nhiêu đi nữa thì cũng phải xem đó là một thứ công việc nặng nhọc, mồ hôi thấm đầy mình, làm sao lại có được cái kiểu ríu rít như đi trẩy hội của đám học trò trường làng đi cổ động nhân ngày khai trường vậy! Bụi bặm như Quang Khanh mà viết và dùng từ như thế thì non tay quá thể. Nhưng may thay, đó chỉ là đôi ngọn cỏ lỡ dại trong vườn báo tươi tốt và đầy nhựa sống của Quang Khanh.

H.T.S