CLB văn học Xuân Diệu

Là hoạt động văn hóa hướng tới đại lễ…

Wed, 03 Mar 2010 17:22:01 +0700

Nhạc sĩ ĐÀO MINH TÂM
(Trích phát biểu khai mạc tại Đêm thơ)

...Cách đây 8 năm (năm 2003), dưới sự đồng ý và chỉ đạo của Ban Tư tưởng-Văn hóa Trung ương và Bộ Văn hóa- Thông tin, Hội Nhà văn Việt Nam đã quyết định lấy ngày Rằm tháng Giêng hàng năm làm Ngày Thơ Việt Nam. Đây được coi là ngày hội hằng năm nhằm tôn vinh thơ ca Việt.

Hưởng ứng chủ trương này, 8 năm qua, cứ mỗi dịp Nguyên tiêu, ở thành phố thi ca - Quy Nhơn cũng như trên quê hương Đất Võ Trời Văn - Bình Định này lại rộ lên nhiều hoạt động tôn vinh thơ ca. Có trường học tổ chức thơ Nguyên Tiêu, có bệnh viện tổ chức thơ Nguyên Tiêu và có cả những nhóm, những câu lạc bộ tổ chức thơ Nguyên Tiêu bên cạnh các nhà tổ chức chính thức bằng kinh phí của nhà nước.

CLB Văn học Xuân Diệu trực thuộc Trung tâm Văn hóa tỉnh ra đời cách đây 20 năm tự hào đã từng tổ chức một số đêm thơ Nguyên Tiêu thành công, có cả đêm thơ Nguyên Tiêu tổ chức trên đồi Thi Nhân.

Ngày thơ Việt Nam năm nay, tại các thành phố lớn: Hà Nội - Huế - TP Hồ Chí Minh đều có tổ chức công phu, hoành tráng và được coi là một "đại lễ hội thơ ca", là sự kiện văn hóa mở đầu cho chuỗi các sự kiện văn hóa được tổ chức trong năm 2010 nhằm hướng tới đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long- Hà Nội.

Hòa trong không khí náo nhiệt của Ngày thơ Việt Nam diễn ra trên khắp mọi miền đất nước, được sự đồng ý của Sở VH-TT-DL và sự tài trợ kinh phí của Công ty Dược - Trang thiết bị y tế cùng một số nhà hảo tâm, Trung tâm Văn hóa tỉnh Bình Định chỉ đạo CLB Văn học Xuân Diệu tổ chức Đêm thơ Nguyên Tiêu với chủ đề "Xuân Quê hương". Đây cũng được coi là một trong những hoạt động văn hóa của Trung tâm Văn hóa Bình Định hướng tới đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long- Hà Nội.

...Trước khi chính thức bước vào Đêm thơ Nguyên Tiêu, từ buổi chiều nay, tại khu vực sân khấu này, Trung tâm Văn hóa tỉnh cũng đã tổ chức các hoạt động tôn vinh thơ như tổ chức giao lưu các nhóm thơ trẻ của trường học, thơ Đường; thi thơ nhanh và thư pháp hóa những câu thơ hay của hội viên CLB Văn học Xuân Diệu và các nhà thơ trong tỉnh, thả lên "bầu trời văn".

Với phạm vi thực hiện là phạm vi của một CLB, kinh phí tổ chức là kinh phí xã hội hóa, song lại quan niệm rằng: Ngày thơ Việt Nam là không gian thơ của mọi người, đặc biệt là giới trẻ, những người nuôi dưỡng "nàng thơ"; Ngày thơ Việt Nam là nơi nhà thơ mang thông điệp thơ đến với mọi người chứ không phải là sân chơi riêng biệt của nhà thơ... Vì những lẽ đó, Trung tâm Văn hóa tỉnh đã mạnh dạn công chúng hóa Đêm thơ Nguyên Tiêu của CLB văn học Xuân Diệu. Và cũng chính những lẽ đó Đêm thơ Nguyên Tiêu này không tránh khỏi có những thiếu sót... Mong được quý đại biểu và khán giả cảm thông.

Trong vòng 2 giờ đồng hồ của đêm thơ chính thức này, hy vọng các nghệ sĩ ngâm thơ, đọc thơ, đội nhạc dân tộc sẽ thăng hoa cùng những bài thơ hay của hội viên CLB Văn học Xuân Diệu, giúp phủ trùm lên vùng huyên náo của trung tâm thành phố này một không gian tĩnh tại của xúc cảm, thấm đẫm chất thơ...

Những tác phẩm thơ được trình bày trong Đêm thơ Nguyên tiêu
(không kể bài thơ "Thần" của Lý Thường Kiệt, bài thơ Nguyên tiêu của Bác Hồ và 5 tiết mục ca múa nhạc)

1. Nụ cười Xuân (Xuân Diệu)
2. Nhớ Hà Nội (Văn Trọng Hùng)
3. Tổ Quốc (Từ Quốc Hoài)
4. Ngày hội Tây Sơn (Lệ Thu)
5. Trong ngôi nhà lá mái (Mai Thìn)
6. Nhơn Châu (Trần Quang Khanh)
7. Ca dao Bình Định ở Komtum (Trần Viết Dũng)
8. Mắt biển (Vân Bích)
9. Xuân Tây Sơn (Hồ Thế Phất)
10. Nắng xuân (Phổ Đồng)
11. Thơ xuân viết ở An Nhơn (Đặng Quốc Khánh)
12. Lời mùa xuân (Trần Hoa Khá)
13. Bọt sóng Quy Nhơn (Thanh Tùng)
14. Tới bến My Lăng (Trần Như Luận)
15. Uống rượu Bầu Đá ở Đà Lạt (N.Thanh Xuân)
16. Hương quê (Võ Ngọc Thọ)
17. Đêm Xuân nghe hát lý vãi chài (Du Thoại Miên)
18. Rượu Làng Vân (Nguyễn Đình Sinh)
19. Tháng giêng (Triều La Vỹ)
20. Nhớ quê (Lê Bá Duy)
21. Bầu cốm Cát Tường (Khổng Vĩnh Nguyên)
22. Trước tượng đài Quang Trung (Phan Văn Thuần)

Nguyên Tiêu ở Quy Nhơn: hoành tráng, xúc cảm

Mon, 01 Mar 2010 19:29:08 +0700

Hoành tráng, xúc cảm là những mỹ từ mà nhiều khán giả đã nhận xét về đêm thơ Nguyên tiêu do CLB Văn học Xuân Diệu thực hiện dưới sự tổ chức, chỉ đạo của Trung tâm Văn hóa Bình Định. Từ 16 giờ đến 22 giờ, không khí thơ phủ trùm ở khu vực tượng đài Quang Trung, trung tâm thành phố Quy Nhơn.
Chúng tôi xin giới thiệu dưới đây bài viết của Tuyết Nhung đã đăng trên baobinhdinh.com.vn

Cuộc sống thơ

TUYẾT NHUNG

Cuối cùng, vẫn có ngày thơ, đêm thơ ở Quy Nhơn, nơi được mệnh danh là "thành phố thi ca", rằm tháng giêng năm Canh Dần 2010 này. Nói thế vì, cho đến tết, đơn vị nhà nước chịu trách nhiệm tổ chức "Ngày thơ Việt Nam" và "Đêm thơ Nguyên tiêu" hằng năm không làm cái ngày- đêm thơ đã thành truyền thống này ở thành phố Quy Nhơn. Và một Câu lạc bộ văn học đã lấp đầy khoảng trống.

Đối với người làm thơ và công chúng yêu thơ của Quy Nhơn, Bình Định, sẽ không thể hình dung nổi nếu Rằm tháng giêng năm nay, Ngày thơ Việt Nam lần thứ VIII và Đêm thơ Nguyên Tiêu, thành phố này không có hội thơ. Dù tổ chức trên Đồi Thi nhân (Ghềnh Ráng) hay tại các địa điểm trong nội thành, chuyện mỗi năm có một ngày đất nước giỏi đánh giặc tôn vinh thơ đã thành lệ. Và khi, người thực hiện sân chơi vừa nghiêm trang vừa vui vẻ cả làng này là Câu lạc bộ Văn học Xuân Diệu (CLBVHXD- trực thuộc Trung tâm VHTT tỉnh), người làm thơ và yêu thơ Bình Định vẫn thực sự hài lòng. Vấn đề không phải ai tổ chức, mà là tổ chức như thế nào (may thay, không có chuyện không tổ chức!). Cần nói thêm, năm này cũng là năm thứ 20 ngày thành lập CLBVHXD. 2O năm đều đặn sinh hoạt mỗi tháng một lần, 20 năm nối tiếp nhau những thành viên khẳng định tên tuổi mình trên văn đàn trong tỉnh, trong nước. Câu lạc bộ mang tên thi sĩ Xuân Diệu quy tụ những người yêu thơ cho cuộc tồn tại 20 năm qua cũng chính là người, bằng tình yêu và trách nhiệm với thơ đã tự nguyện xúm tay làm cái ngày thơ đêm thơ thứ 8 này.

Xã hội hóa thơ

Đúng hơn là cuộc sống thơ hay thơ đã sống như thế nào? CLBVHXD chỉ có nguồn kinh phí được cấp là trang hoàng sân khấu, âm thanh ánh sáng, phần kinh phí chính cho ngày và đêm thơ là vận động từ các nguồn tài trợ. Nhà tài trợ chính cho hoạt động này của CLB là Bidiphar, Cty Dược- Trang thiết bị y tế Bình Định. Và nhiều "Mạnh thường quân" khác. CLB cách đây mấy tháng cũng từng tổ chức thật chu đáo ngày giỗ cố thi sĩ Xuân Diệu cũng bằng cuộc "chung tay" đầm ấm. Thực ra, thơ và người thơ trên đất nước này chưa bao giờ bị hắt hủi, trên miền "Đất võ trời văn" Bình Định lại càng được tôn vinh. Nhìn vào cuốn "sổ vàng" các đóng góp, ngoài đơn vị tài trợ chính, bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy tên của những cá nhân và doanh nghiệp chẳng dính dáng gì tới thơ: cơ sở chế biến nước mắm, cà phê, công ty sắt phế liệu, công ty kinh doanh địa ốc, và chính từng thành viên của CLB. Khoản kinh phí cả chục triệu cho chương trình khá rậm rạp ngày và đêm thơ bằng các nguồn tài trợ chỉ minh chứng một điều, những việc làm có ích cho cộng đồng và không vụ lợi, thêm một lần nữa khẳng định là sẽ được sự ủng hộ của cộng đồng.

Hoành tráng thơ

Ngày thơ ngay trước Trung tâm Văn hóa tỉnh bên tượng đài Quang Trung đã thu hút sự chú ý của công chúng với các hoạt động rất ấn tượng. Những bức thư pháp thơ được nhà thư pháp Bình Tuy viết và trưng bày khá sinh động. Thêm "cụ đồ" Vũ Ngọc Liễn "cho chữ" đầu xuân bằng chữ Hán đã tập hợp khá đông người yêu thơ. Cả những cuốn sách của các thành viên CLB và nhiều tác giả khác gửi tới trưng bày hoặc gửi bán cũng làm cho buổi chiều này thêm phong phú. Ở sân khấu bên cạnh là cuộc giao lưu thơ của các câu lạc bộ: CLB thơ Đường, CLB thơ Đại học Quy Nhơn, CLB thơ trường PTTH Quy Nhơn, CLB thơ Trường chuyên Lê Quý Đôn... và nhiều gương mặt thơ đủ mọi lứa tuổi. Và náo nức cuộc thi thơ nhanh: Ban tổ chức công bố đề tài và thể lệ xong là tới tấp những bài thơ viết tay gửi tham gia thi. Sân khấu thơ đã là cuộc hội tụ của các giọng thơ học trò đến thất bát tuần, cuộc hòa đồng của nhà thơ chuyên nghiệp và người yêu thơ ngâm ngợi.

Thơ và công chúng

Từ người tổ chức (Trung tâm VHTT Bình Định) đến người thực hiện (CLBVHXD) đã thành công khi đưa thơ đến với công chúng. Sân chơi chung cho người làm thơ và người yêu thơ đã có những hội tụ chan hòa. Sau 2 bài thơ có tính truyền thống "Nam quốc sơn hà" của Lý Thường Kiệt và "Nguyên tiêu" của Hồ Chí Minh là thơ của những người thơ Bình Định. Chứ sao, đây là ngày thơ đêm thơ trên đất thơ Bình Định kia mà! Đã hơn 50 bài thơ của ngần ấy tác giả đến với công chúng trong 4 giờ thể hiện, chiều và tối. Đã có những gương mặt thơ quen thuộc của Bình Định đến với công chúng: Lệ Thu, Văn Trọng Hùng, Mai Thìn, Trần Quang Khanh, Võ Ngọc Thọ, Trần Viết Dũng, Đặng Quốc Khánh, Nguyễn Thanh Xuân, Hồ Thế Phất, Khổng Vĩnh Nguyên..., đến với người yêu thơ, ngày và đêm thơ Bình Định còn ngạc nhiên thưởng thức những vần thơ hay của các em học sinh, của những doanh nhân yêu thơ. Và 2 câu, 4 câu của nhà thư pháp Bình Tuy, một chữ Hán mực Tàu, giấy điều của nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Liễn đã thực sự góp phần làm cho thơ và người yêu thơ gần nhau hơn bao giờ hết.

Lời kết

Nhà nước đang có chủ trương xã hội hóa các hoạt động văn hóa văn nghệ. Cuộc mạnh dạn tổ chức Ngày thơ Việt Nam và Đêm thơ Nguyên tiêu của Trung tâm VHTT tỉnh Bình Định và đưa thơ đến với công chúng là việc làm đáng khích lệ. Thêm một lần nữa, Ban chủ nhiệm CLBVHXD đã thành công khi chỉ có 7 ngày lo liệu với hai bàn tay trắng! Thành công này chỉ khẳng định người thơ, người yêu thơ, và người tổ chức luôn còn "đất" nếu xuất phát điểm chỉ vì THƠ! Và những câu thơ hay của người thơ Bình Định đã bay lên trời rồi sẽ rơi vào tay ai yêu thơ hay không yêu thơ như một niềm vui trong hàng trăm quả bóng bay...

T.N

Xin giới thiệu một số hình ảnh thơ Nguyên tiêu ở Quy Nhơn của NSNA Trần Hoa Khá

Đồ Liễn cho chữ

Thơ mượn bóng bay lên trời

Thư pháp Bình Tuy viết mỏi tay

Hoàng Vân, học sinh trường THPT chuyên Lê Quý Đôn và chương trình thơ buổi chiều

Khán giả của chương trình Hội thơ buổi chiều

Cả mẹ con người phụ nữ khuyết tật này cũng mê thơ

Chủ nhiệm Trần Quang Khanh trao thưởng cho những người đạt giải thi thơ nhanh

MC Quang Khanh điều hành phần lễ Đêm thơ Nguyên tiêu

Nhạc sĩ Đào Minh Tâm, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa, Trưởng ban tổ chức, đánh trống khai hội

Nhà giáo ưu tú Trương Tham đọc Cảm nhận thơ Nguyên Tiêu của Bác

Trăng Nguyên Tiêu hòa cùng đêm thơ Nguyên Tiêu

Đại biểu thả thơ lên trời

Tiết mục múa "Ngàn năm Thăng Long" của đội Văn nghệ BVĐK Bình Định chào mừng đêm thơ

Điệu đà MC Mỹ Nữ

Năng động MC Hà Nam

Nghệ sĩ Băng Châu ngâm thơ

Nghệ sĩ Bích Hạnh ngâm thơ

Nghệ sĩ Tăng Tri ngâm thơ

Diễn viên Thanh Hải ngâm thơ

Nghệ sĩ Thùy Dung ngâm thơ

Khán giả thăng hoa và chìm đắm với thơ

Tiết mục ca nhạc cuối cùng được trình diễn lúc 22 giờ

Ngày thơ Việt Nam ở Quy Nhơn:

Sun, 28 Feb 2010 10:41:42 +0700

Sẽ đông vui, hào hứng hơn

Chào mừng Ngày thơ Việt Nam, Trung tâm Văn hóa tỉnh và CLB Văn học Xuân Diệu sẽ tổ chức Đêm thơ Nguyên Tiêu với chủ đề "Xuân quê hương" vào tối nay (ngày 28.2) tại tiền sảnh Trung tâm Văn hóa tỉnh bên Tượng đài Quang Trung. Nhưng ngay từ buổi chiều, ở địa điểm này, không khí thơ ca đã bắt đầu "nóng" lên với nhiều hoạt động lôi cuốn...

Vào 16 giờ chiều nay, tại tiền sảnh Trung tâm Văn hóa tỉnh bên Tượng đài Quang Trung, sẽ diễn ra hoạt động "cho chữ" của nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Liễn và viết thơ thư pháp của nghệ sĩ Bình Tuy.

Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Liễn cho biết: "Tôi vui vì được tham gia đóng góp cho ngày họp mặt của những người yêu thơ ca. Mấy ngày hôm nay, tôi đã luyện tập lại, để viết chữ Hán cho đẹp hơn, nhằm "cho chữ"...".

"Cụ đồ" Vũ Ngọc Liễn rèn lại nghiêng mực để "cho chữ" trong đêm thơ Nguyên Tiêu

Phong trào thơ ca quần chúng trong những năm qua không ngừng phát triển ở nhiều địa phương trong tỉnh. Do đó, vào 17 giờ, Hội thơ sẽ được tổ chức để làm "cầu nối" giao lưu giữa CLB Văn học Xuân Diệu, CLB Thơ trẻ, CLB Văn học- Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn, CLB Trường Thi- Trường THPT Quy Nhơn, CLB Thơ Đường...

Nhà báo Quang Khanh, Chủ nhiệm CLB Văn học Xuân Diệu, tâm sự: "Chúng tôi góp sức để tạo nên hoạt động sinh hoạt văn hóa hưởng ứng Ngày thơ Việt Nam có ý nghĩa tại TP Quy Nhơn. Đáng trân trọng là hoạt động này đã nhận được sự ủng hộ, tài trợ kinh phí theo hình thức xã hội hóa của Công ty Dược- Trang thiết bị y tế Bình Định và một số nhà hảo tâm...".

Đêm thơ Nguyên Tiêu với chủ đề "Xuân quê hương" sẽ chính thức khai mạc vào lúc 19 giờ 30 tối nay (rằm tháng giêng năm Canh Dần). Sau lời khai mạc và tiếng trống khai hội thơ, hàng trăm câu thơ hay của các nhà thơ ở Bình Định sẽ theo bong bóng bay lên, hòa nhịp vào "bầu trời thơ ca" Việt Nam. Phần biểu diễn thơ có sự tham dự của đội nhạc dân tộc (sáo, đàn bầu, đàn tranh) và các nghệ sĩ ngâm thơ Băng Châu, Thùy Dung, Minh Hoàng, Bích Hạnh, Kim Thành... Mở đầu đêm thơ, mọi người sẽ thưởng thức bài thơ Nguyên Tiêu của Bác Hồ, cùng phần bình của NGƯT Trương Tham. Tiếp đó, người yêu thơ sẽ cùng nhau tưởng vọng bản "tuyên ngôn độc lập" bằng thơ đầy ý nghĩa của Lý Thường Kiệt với bài "Nam quốc sơn hà".

Chương trình ngâm thơ theo chủ đề gồm những bài thơ hay về mùa xuân như: "Nụ cười xuân" (Xuân Diệu), "Thơ xuân viết ở An Nhơn" (Đặng Quốc Khánh), "Lời mùa xuân" (Trần Hoa Khá); hướng về Đại lễ 1.000 năm Thăng Long- Hà Nội với các tác phẩm: "Nhớ Hà Nội" (Văn Trọng Hùng), "Ru bên Hồ Gươm" (Nguyễn Văn Chương), "Ngày hội Tây Sơn" (Lệ Thu).... Những tâm tư, tình cảm của các nhà thơ Bình Định về quê hương, đất nước sẽ được thể hiện với: "Trong ngôi nhà lá mái" (Mai Thìn), "Nhơn Châu" (Trần Quang Khanh), "Tổ quốc" (Từ Quốc Hoài), "Ca dao Bình Định ở Kon Tum" (Trần Viết Dũng), "Trước Tượng đài Quang Trung" (Phan Văn Thuần)... Các tác phẩm: "Rượu làng Vân" (Nguyễn Đình Sinh), "Uống rượu Bầu Đá ở Đà Lạt" (Nguyễn Thanh Xuân) sẽ góp thêm chất men say, để đêm thơ Nguyên Tiêu thêm "nồng".

Ông Đào Minh Tâm, Giám đốc Trung tâm Văn hóa tỉnh, Trưởng Ban Tổ chức Đêm thơ Nguyên Tiêu, cho biết: "Đêm thơ là hoạt động thu hút được sự quan tâm của đông đảo những người yêu thơ, nên chúng tôi đã phối hợp chuẩn bị kỹ về chương trình, sân khấu, âm thanh ánh sáng, biểu diễn văn nghệ... để đảm bảo tổ chức đêm thơ Nguyên Tiêu thành công".

THU VIẾT
(nguồn Báo Bình Định)

Quách Tấn chặng cuối đời

Tue, 12 Jan 2010 20:59:11 +0700

LỘC XUYÊN

Thi sĩ Quách Tấn

Tôi đang định chọn post chùm thơ giới thiệu Đào Viết Bửu nhân dịp anh vừa ra mắt tập thơ đầu "Ngày rêu xanh", cũng để chuẩn bị cho nội dung đêm sinh hoạt CLB Văn học Xuân Diệu vào tối 14.1 tới, thì điện thoại reo vang. Bên kia đầu sóng (ở Sài Gòn) anh Ngô Quang Hiển nhắc: "Hôm nay là ngày giỗ Quách Tấn đó Quang Khanh ơi! Cách đây một tuần là kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông (theo dương lịch), vậy mà hình như ở Bình Định cũng như trong cả nước, chẳng thấy có ai nhắc đến Quách Tấn!". Cũng giống như anh Hiển từ lúc còn học cấp 2, tôi đã là tín đồ của "Nước non Bình Định" thuộc bao câu ca cùng bao giai thoại trong tập sách dày cộp với cảm nhận còn rất non nớt của tuổi hơn mười...

Xin lấy lại bài viết từ cuongdequynhon.wordpress.com post lên blog CLB Xuân Diệu như một nén tâm hương dâng lên hương hồn thi sĩ tiền bối...

Quách Tấn, tự Ðăng Ðạo, hiệu Trường Xuyên, tiểu hiệu Cổ Bàn Nhân, Thi Nại Thị, Cù Huân Khách v.v... Sinh ngày 04 tháng 01 năm 1910 tại làng Trường định tổng Trường định, huyện Bình khê, tỉnh Bình Định; nay là thôn Trường định, xã Bình hòa, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.

Thuở bé học chữ Hán, đến 12 tuổi mới học Quốc ngữ và chữ Pháp. Năm 1929 đậu bằng Cao đẳng Tiểu học, lần lượt làm việc tại tòa sứ Huế, tòa sứ Ðồng nai, tòa sứ Nha Trang. Ðến Cách mạng tháng tám 1945 bùng nổ thì cùng gia đình tản cư về Bình Định. Từ 1945 đến 1954 dạy Quốc văn tại các trường trung học phổ thông ở An nhơn, Bồng sơn, Bình khê. Từ 1954 đến 1965 là Phó Tỉnh trưởng Hành chánh tỉnh Bình Định một thời gian rồi bị đổi ra Huế, sau xin về làm tại Nha Trang rồi về hưu. Từ ấy, ông ở tại Nha Trang tiếp tục sự nghiệp sáng tác, biên khảo và dịch thuật đã bắt đầu từ năm 1932. Những năm cuối đời dù bị mục tật ông vẫn làm việc không hề biết mệt mỏi cho đến khi nhắm mắt lìa đời.

Quách Tấn từ trần lúc 7 giờ 30 sáng ngày 21 tháng 12 năm 1992 (nhằm ngày 28 tháng 11 năm Nhâm Thân) tại ngôi nhà do ông tậu từ thời Pháp thuộc, nay mang biển số 12 đường Bến Chợ - Nha Trang, sau một cơn đau tim đột ngột, hưởng thọ 82 tuổi.

Các tác phẩm đã xuất bản trong và ngoài nước

-Một Tấm lòng (Thơ, Hà Nội - 1939)

- Mùa cổ điển (Thơ, Hà Nội - 1941, tái bản tại Sài Gòn - 196

-Trăng ma lầu Việt (Truyện truyền kỳ, Sài Gòn -1960)

- Nghìn lẻ một đêm (Lược thuật truyện cổ Ba Tư, Sài Gòn -1961)

- Ðọng bóng chiều (Thơ, Paris - 1965)Mộng Ngân Sơn (Thơ, Paris - 1966)

- Nước non Bình Định (Ðịa phương chí tỉnh Bình Định, Sài Gòn - 1968)

- Xứ trầm hương ( Ðịa phương chí tỉnh Khánh Hòa, Sài Gòn - 1969)

- Giọt trăng (Thơ, Paris - 1973)

- Tố Như thi (Tuyển dịch thơ chữ Hán của Nguyễn Du, Paris - 1973)

- Họ Nguyễn Vân Sơn (Tiểu truyện danh nhân, Qui Nhơn - 1988

-Nhà Tây Sơn (Biên khảo lịch sử, Qui Nhơn - 1988)

Các tác phẩm chưa xuất bản Hơn mười tập thơ, trong đó có:

- Mây cổ tháp (xong 1973)

-Giàn hoa lý (xong 1979)

-Bước lãng du: từ Huế đến Phan Rang (Biên khảo - ký sự, xong1963)

-Cảnh cũ còn đây (Biên khảo - ký sự, xong 1963

-Ðời Bích Khê (Truyện ký danh nhân, xong 1971)

-Thi pháp (Phép làm thơ xưa, xong trước 1975)

- Ðôi nét về Hàn Mặc Tử (Truyện ký danh nhân, xong trước 1975

-Ðôi nét về Ðào Tấn (Truyện ký danh nhân, xong trước 1975)

-Thơ chữ Hán của Thái Thuận (Tuyển dịch, xong trước 1975)

-Dạo quanh hí trường (Giai thoại về hát bội, xong 1989)

-Bóng ngày qua (Hồi ký, viết từ thiếu thời đến trước khi mất không lâu) v.v...

Quách Tấn làm thơ viết bằng... tay trái

Cũng như hầu hết các nhà thơ nhà văn sống cùng thời với ông, dù đã chọn văn chương làm nghiệp dĩ nhưng bởi "Văn chương hạ giới rẻ như bèo" như Tản Ðà từng bảo nên ai cũng phải làm một nghề bằng tay mặt (công chức, nhà giáo v.v...) để có đồng lương chính đáng đủ nuôi sống chính mình, góp phần ổn định đời sống gia đình mình, rồi mới yên tâm mà theo đuổi mục đích đã chọn. Dù muốn dù không, yếu tố kinh tế vẫn chi phối cuộc đời họ nên khi gặp phải những biến động của lịch sử tạo nên những bước ngoặc quan trọng trên đường đời thì sự nghiệp văn chương của họ không thể không bị ảnh hưởng. Cho nên cuộc đời của nhà thơ họ Quách có thể chia thành mấy giai đoạn sau đây:

1910-1929: Từ sơ sinh đến đỗ đạt, sống lệ thuộc vào kinh tế gia đình.

1929-1945: Làm công chức cho "Chính phủ Bảo hộ", bắt đầu tự lập

1945-1954: Làm giáo viên trong vùng kháng chiến, vừa mưu sinh vừa được yên thân.

1954-1965: Làm công chức cho chính quyền miền Nam, ổn định kinh tế gia đình.

1965-1975: Nghỉ hưu, sống nhờ vào hưu bổng.

1975-1992: Quãng cuối đời, không còn hưu bổng nữa, sống nhờ vào sự cung dưỡng của con cháu. Vậy "quãng cuối đời" của quách Tấn kể từ ngày 30 tháng 4 năm 1975, và những điều nghe biết về ông xin cũng bắt đầu từ thời điểm này.

Từ hai bài thơ tuyệt bút...

Phải mấy tháng sau ngày 30-4-1975 tôi mới về tới căn nhà ọp ẹp của tôi ở đường Bạch Ðằng, trước hãng Bia, cạnh đầm Thị Nại - Qui Nhơn, căn nhà mà dưới một bài báo tôi đã gọi đùa là Phong mãn lâu. Bấy giờ vợ con tôi đã về quê, tôi còn ở lại coi nhà.

Một buổi sáng nọ, tôi vừa ngạc nhiện vừa mừng rỡ khi thấy Quách Tấn đến nhà tôi. Cùng đi với ông còn có họa sĩ Phạm Ðình Khương. Vừa cầm tay tôi, ông có vẻ buồn, trầm giọng nói:

- Tôi vì chút việc nhà mà phải về Qui Nhơn từ hôm qua, sáng nay nhờ anh Khương đưa tới thăm ông.

Tôi mời ông vào nhà. Nhà sẵn còn mấy phong bánh bột đậu và lương khô vợ tôi để lại cho tôi dùng khi nào không muốn nấu cơm, tôi mang ra đãi khách. Ông lấy lại sự vui vẻ cố hữu, vừa thong thả ăn bánh uống nước, vừa oang oang nói, chuyện nọ chưa hết đã tiếp chuyện kia, xưa có nay có, trong làng văn có, ngoài làng văn có, nhưng ông không hề đả động tới "chút việc nhà" của ông và thời sự đất nước. Trước năm 1975, tôi có nhiều dịp hầu chuyện ông nên biết tính ông. Ông có nhiều điều muốn nói, khi gặp được người biết nghe thì ông nói say sưa đến nỗi quên uống quên ăn. Ở ông, yêu cầu được nói cũng cần thiết như yêu cầu được viết. Năm 1972, có lần tôi đến thăm ông, ông nói chuyện với tôi từ ba giờ chiều đến gần chín giờ tối mới cho tôi ra về. Ra khỏi nhà ông thì phố xá vắng hoe, trên đường phố nhiều chỗ vòng thép gai đã kéo qua đường vì gần tới giờ giới nghiêm. Tôi không muốn bị bắt vì đi trong giờ giới nghiêm nên phải chạy bộ hơn bốn cây số mới về tới nhà trọ. Dù có mệt, tôi đã được đền bù vì qua buổi nói chuyện, nghe ông nói thì đúng hơn, tôi thấy thú vị vô cùng. Cho nên suốt buổi sáng hôm ấy ở Phong mãn lâu, tôi chỉ được phép ngồi nghe ông nói, chờ mãi mới có dịp hỏi thăm sức khoẻ ông.

Số là, khoảng năm 1973 ông bị chứng thiên đầu thống phải vào nằm ở nhà thương Chợ Rẫy. Bấy giờ báo Bách Khoa đưa tin, nhiều độc giả yêu mến ông đã mách ông nhiều phương thuốc Ðông, Tây, Nam y thời đại đủ cả, có phương tùng được bách khoa đăng tải, nhưng ông không dùng phương nào mà chỉ dùng thuốc của bệnh viện, cho đến khi ra viện cũng thế. Tại bệnh viện, ông được bác sĩ cho biết trong tương lai ông sẽ bị hư hết một mắt, lúc ấy thì phải đến ngay bệnh viện để múc bỏ, nếu không thì mắt kia sẽ bị lây. Sau đó một thời gian thì mắt còn lại cũng bị hư nốt và ông phải chịu mù. Nỗi bất hạnh ấy xảy đến sớm hay muộn là tùy thuộc vào sức đề kháng của cơ thể ông mạnh hay yếu, cho nên sau khi ra viện ông phải dùng thuốc thường xuyên. Những điều vừa nói tôi đã được ông bảo cho biết từ năm 1975 nên khi nghe ông thản nhiên nói ông không còn dùng thuốc nữa, tôi đã không giấu nổi sự ngạc nhiên. Ông thấy tôi có vẻ muốn hỏi, không để cho tôi kịp hỏi, ông đã kể tiếp một chuyện xảy ra trước đó mười năm.

Ông kể rằng vào khoảng 1965, một buổi sáng nọ ông đang ngồi trong nhà nhìn ra ngõ thì thấy có người đàn ông đã đứng tuổi, qua lại trước nhà ông vài ba bận, rồi dừng lại ngắm nghía cảnh nhà ông, đầu gật gù, miệng như lẩm bẩm điều gì. Ông lấy làm lạ bèn ra mời khách vào nhà. Khách là một Hoa kiều, nói tiếng Việt chưa được sõi lắm. Khách cho biết mình ở Chợ lớn, nhân ra Nha Trang thăm bạn xong, bèn đi thăm một vòng thành phố cho biết. Khách tự nhận có biết thuật phong thủy, nhân thấy cảnh nhà ông mà tò mò muốn biết... Khách hỏi tới tuổi tác ông, hỏi ông làm chủ ngôi nhà này từ bao giờ... Sau khi được biết đầy đủ mọi chi tiết, khách trầm ngâm khá lâu rồi buột miệng nói:

- Theo tọa hướng của ngôi nhà cùng tuổi tác của chủ nhà và ngày giờ thủ đắc dương cơ nầy thì gia chủ nhất định phải bị mục tật. Nhưng quái lạ, ông đã ở đây mấy chục năm rồi mà sao điều đó lại chưa xảy ra?

Ông nghe nói thế có vẻ phật ý, lại sẵn không tin thuật phong thủy nên lặng thinh chẳng nói gì. Khách thấy thế biết mình lỡ lời bèn đứng dậy cáo từ. Dù không tin những lời nói của ông khách kỳ dị kia ông không sao quên được, cho đến ngày ông lâm bệnh rồi được bác sĩ báo cho biết căn bệnh của ông, ông nhớ lại lời khách nói rồi đâm ra phân vân, cuối cùng thì đi đến một quyết định. Ông nói:

- Nếu đã bảo có định mệnh mà còn cố tránh né thì không nên. Phải bình thản sống như không hề hay biết gì.

Té ra ông không dùng thuốc nữa là không muốn cưỡng lại định mệnh, cái triết lý sống ấy nghe có vẻ bi quan quá, tôi đã trình bày tỏ sự không tán đồng, cũng may là chưa kịp nói, nếu không thì ắt bị ông chê là người nông nổi.

Mải mê chuyện vãn mà trời đã quá ngọ lúc nào không hay, anh bạn họa sĩ nhiều lần đưa mắt xuống liếc thấy bếp núc lạnh tanh nên nhắc khéo ông về, ông tảng lờ như không nghe khiến anh bạn phải nhắc đến hai ba lần ông mới đứng dậy nói lời từ biệt. Tôi đưa ông ra cửa ngoài, ông chân trong nhà chân ngoài đường bèn dừng lại, cầm tay tôi, mắt trĩu buồn, đọc cho tôi nghe hai bài thơ thất ngôn bát cú mà ông bảo là tuyệt bút. Ông còn nói thêm rằng ông làm hai bài thơ nầy rồi thì không làm thơ nữa. Ông chỉ nhẩm trong bụng chứ không chép lên giấy nên ông cũng không muốn tôi chép lại. Nghe ông đọc xong, tôi yêu cầu ông đọc lại lần nữa, vừa nhẩm cho nhớ vừa tìm hiểu ý nghĩa của hai bài thơ... Ông thấy tôi như nghĩ ngợi đâu đâu và thấy khách đi đường cùng những người láng giềng của tôi nhìn ông có vẻ tò mò, bèn siết mạnh tay tôi mà hẹn ngày gặp lại. Tôi giật mình, cúi đầu chào ông rồi nhìn theo dáng ông bước thấp bước cao rẽ vào đường Lê Lợi... Ông đã khuất sau dãy nhà tôle mà tôi còn đứng thừ người trước cửa. Cả ông và tôi đâu có ngờ đó là lần duy nhất ông đến nhà tôi mà cũng là lần cuối cùng tôi được gặp ông.

Ông về rồi, tôi vào nhà nhẩm lại hai bài thơ, đã lấy giấy bút ra định ghi nhưng nhớ lời ông dặn không dám trái mệnh. Tôi nhẩm đi nhẩm lại nhiều lần để tìm xem ngoài nghĩa hiện còn có ý ẩn nào chăng nhưng tuyệt nhiên không tìm thấy. Nghĩa hiện ở hai bài thơ rất rõ ràng: ông nhìn lại mấy chục năm trời kết bạn với nàng Thơ, xét thấy không có điều gì phải hổ thẹn. Nay ông tự thấy thơ ông không còn họp thời nữa nên làm hai bài thơ này để chia tay nàng Thơ và mong được yên ổn sống nốt chuỗi ngày tàn. Tôi nghĩ: thơ ông chỉ nói có thế thì việc gì phải cẩn thận tới mức ấy, nhưng sau này tôi được biết khi tiếp quản điện Tây Sơn thì việc làm đầu tiên của cơ quan văn hóa huyện này là cho chùi ngay bài Văn bia tại điện do ông soạn (Bài văn bia tại mộ anh hùng Mai Xuân Thưởng do ông soạn cũng chịu chung số phận sau đó không lâu) và nhất là khi biết được "chút việc nhà" của ông thì tôi cho rằng ông dè dặt như thế cũng phải.

"Chút việc nhà" của ông lẽ ra tôi không nên nói ở đây vì nó động tới mối thương tâm của người trong gia đình ông, lẫn gia đình rể ông, nhưng ông là một danh nhân văn hóa, ông không còn là người của riêng ai mà là người chung của dân tộc. "Chút việc nhà" đã khiến ông quan tâm tới mức phải cấp tốc từ Nha Trang về Qui Nhơn như ông đã nói trên kia, thì chắc chắn có để lại dấu ấn trong thơ văn ông. Biết được "chút việc nhà" để biết tình cảm ông ký thác trong thơ văn là yêu cầu cần thiết và chính đáng của những ai muốn nghiên cứu cuộc đời và tác phẩm ông. Vì lợi ích chung, xin ai đó chớ trách tôi đã thày lay mách lẻo.

Số là, ông có cô con gái khá xinh được ông cưng nhất nhà. Thuở còn là con gái, cô ấy từng được nhiều chàng trai đứng đắn, học giỏi muốn gấm ghé. Sau này cô lấy chồng làm lính thủy, trước 30-4-1975 chồng cô làm tới sĩ quan cấp tá. Ngày dân Sài gòn di tản, chồng cô vì quân vụ tại thân không thể rời tàu về nhà đưa vợ con đi mà chỉ đi có một mình, cô ấy cùng mấy đứa con đành theo gia đình người anh trưởng trở về Qui Nhơn. Trong lúc buồn chán đến không thiết sống nữa, cô ấy bèn dùng độc dược cho con uống trước rồi mình uống sau. Người nhà hay tin được liền đưa mấy mẹ con vào bệnh viện Ða khoa cấp cứu nhưng rồi chỉ cứu được mẹ mà thôi."Chút việc nhà" của ông bi đát là thế. Suốt buổi sáng nói chuyện với tôi ở Phong mãn lâu, tuy không hề nhắc tới, nhưng có đôi lúc ông như lơ đễnh, thì vị tất ông đã không nghĩ tới? Rồi những lúc không còn người nói chuyện cho khuây khỏa lẽ nào ông không nhớ tới? Rồi khi làm thơ viết văn, ai dám bảo ông không gởi gắm chút nào vào tác phẩm mình sự nghĩ sự nhớ về "Chút việc nhà"?

Trở lại nói với hai bài thơ "tuyệt bút"... Sau lần gặp ông chẳng bao lâu tôi bán đổ bán tháo Phong mãn lâu rồi dọn về sống nhờ quê vợ. Từ ấy trở đi, tôi phải làm ruộng rồi làm gạch ngói kiếm ăn, vất vả mấy năm liền, ít khi nghĩ đến chuyện văn chương chữ nghĩa, cho nên hai bài thơ quên bén lúc nào không hay. Cách đây hai năm, nhân có người bạn vào Nha Trang thăm ông, tôi có nhờ anh ấy xin ông đọc lại để chép hộ nhưng anh ấy lại quên mất. Nếu quả thực hai bài thơ ấy ông không viết lên giấy và nếu ông chỉ đọc cho mỗi một mình tôi nghe (anh bạn họa sĩ bị điếc nặng, tuy lúc ấy đứng cạnh ông cũng không nghe được gì) thì bây giờ nó đã theo ông xuống mồ, hóa ra thất truyền, tôi buồn vì thấy mình cũng có lỗi, không nhiều thì ít.đến bài thơ tục bút cùng thơ truyền miệng.

Hơn một năm dọn về quê vợ, tôi mới có dịp đi Qui Nhơn, bèn ghé lại nhà anh con trưởng của ông để hỏi thăm ông. Gặp tôi, anh ấy vui vẻ nói:

- Ba tôi khoẻ rồi. Bài viết của ba tôi đã được đài Phát thanh Hà Nội đọc rồi đó!

Nghe anh nói, tôi mừng thầm cho ông "được yên thân" như ông từng ao ước. Tôi hỏi thăm sức khoẻ cô em gái đã nói trên kia, anh ấy buồn bã bảo: "Nó đi rồi!" Tôi sửng sốt. Không để tôi hỏi, anh nói tiếp:

- Sau bận ấy mấy tháng, nó làm lại lần nữa, không ai cứu được nên nó đi luôn!...

Tôi nói ít lời chia buồn rồi cáo từ.

Bẵng đi một dạo khá lâu, bỗng có anh bạn học cũ từ Sài gòn ra thăm tôi. Ðược biết tôi đang làm ngoài đồng, có lẽ anh muốn thấy tận mắt cách tôi cầm cuốc ra sao nên đã nhờ con tôi đưa anh ra đồng. Chúng tôi gặp nhau mừng mừng tủi tủi, ngồi trên bờ ruộng, anh cầm tay tôi mà nói:

- Tôi nhớ các ông vô cùng. Ðược biết ông Hinh ở Nha Trang, ông ở đây, tôi phải đi thăm cho đỡ nhớ. À, Hinh có thư thăm ông ở đây. Kể cả cụ Quách nữa, cụ cũng gởi lời thăm ông..." Rồi anh vui vẻ đọc cho tôi nghe bài thơ mà anh bảo là Quách Tấn mới làm sau thời gian dài nghỉ làm thơ:

Lo buồn phỏng có ích chi?
Ðời còn vui được ta thì cứ vui.
Một mai ba tấc đất vùi
Trần gian gởi lại nụ cười cho hoa.

Nghe bạn đọc xong, tôi mừng cho ông đã nguôi buồn vì "chút việc nhà" và nhất là vui mừng cho thi ca hậu chiến sẽ phong phú thêm vì lão tướng đã trở lại thi đàn. Lần này tôi không bị ràng buộc bởi lời dặn của ông nên lúc về nhà tôi đã kịp thời ghi lại. Nhưng sự cẩn thận của tôi lần này lại hóa thừa, bởi có một anh bạn trẻ đã nghe ông đọc, đã thuộc và gần đây có chép gởi cho tôi, đối chiếu với bản tôi có thì cả hai giống hệt. Ðiều này cho phép tôi hy vọng rằng cũng có người được nghe và còn nhớ hai bài thơ tuyệt bút, tôi mong sớm có ngày thấy nó để khỏi phải ân hận lâu hơn.

Năm 1988, sở Văn hóa Thông tin Nghĩa Bình cùng một năm in của ông hai quyển "Nhà Tây Sơn" và "Họ Nguyễn Vân Sơn". Tôi tình cờ thấy hai quyển này bán ở hiệu sách Nhân dân Bồng Sơn, tôi cầm cả hai quyển trong tay, mắt đọc vội đọc vàng, lướt hết quyển này đến quyển kia để kịp trả cho cô bán hàng trước giờ đóng cửa. Tôi bắt gặp cả hai quyển ông đều có nhắc đến tên tôi và sách của tôi, mặc dù không phải nhắc để khen. Tôi còn lạ gì tính ông, ông rất hà tiện lời khen, trước năm 1975 trong giới trẻ cầm bút ở miền Nam tôi chỉ nghe ông khen có hai người là Phạm Công Thiện và Nguyễn Mộng Giác, mà quả thực hai anh ấy cũng đáng để ông khen. Cho nên đối với tôi, được ông nhắc tới cũng quí hóa lắm rồi, gia dĩ còn chứng tỏ được rằng trong quan hệ tình cảm ông chưa quên tôi. Lúc ấy tôi xúc động đến run cả tay là chính vì thế, nhưng tội nghiệp cho cô hàng sách đứng sau quầy thấy thế tưởng tôi bị nhiễm lạnh liền móc túi đưa dầu!...

Tôi có thói quen sách viết xong mới viết tựa, bạt nên khi đọc sách của ai tôi cũng đọc phần chính cho biết nội dung rồi mới đọc tựa, bạt. Hôm ấy cũng thế, hai bài tựa tôi đọc sau cùng. Trước khi gấp sách trả cho cô bán hàng, mặc dù có bực mình cho kẻ nào đó nhẫn tâm đánh cắp sách vở tài liệu của ông để ông bêu riếu lên mặt giấy tôi vẫn thấy nao nao buồn khi được biết cái điều mà ông bình thản đợi như ông đã nói với tôi từ năm 1975 thì nó đã đến: Ông đã bị mù! Hỡi ôi! Ðối với người ham viết ham đọc như ông mà không còn thị giác nữa thì còn có điều nào bất hạnh hơn? Sau này, tôi đọc thấy đâu đó, thơ ông có câu:

Ngày cũng như đêm chảng thấy gì
Không làm thơ nữa biết làm chi?...

Tôi nhớ tới hai chữ "phúc thảo" ông đã viết trong "Nước non Bình Ðịnh". Ông đã cắt nghĩa là "nháp sẵn trong bụng", tôi đã hình dung được cách làm thơ viết văn của ông! Ông "tác" theo lối "phúc thảo" rồi nhờ người sáng mắt "trước" lên giấy như khi cụ Ðồ Chiểu trước tác Lục Vân Tiên! Trước tác theo kiểu này thì thơ ngắn còn được như ông đã làm, truyện thơ dài cũng còn được như cụ Ðồ đã làm, nhưng làm sách biên khảo mà không được chính mắt mình đọc để so sánh, khảo chứng các tư liệu dùng tham khảo mà phải nhờ người đọc hộ khi sách đã được người sáng mắt "biên" xong mà cũng không được chính mắt mình "khảo" lại thì làm sao tránh khỏi sai lầm và nhất là thiếu sót! Ông có bài thơ "Ðui", trong ấy có câu:

"Có đui mắt mới biết đui là khổ!"

Ông than khổ không phải chỉ vì gặp khó khăn trong sinh hoạt bình thường của thể xác như ăn, uống, đi, đứng v.v... mà chính vì gặp trở ngại lớn lao cho nhu cầu tinh thần khiến ông phải buộc lòng chấp nhận cung cách đọc và viết như tôi đã mô tả trên kia.

Từ ấy thỉnh thoảng tôi cũng có thấy ông đăng rải rác trên các báo "Tuổi Trẻ", "Mỹ thuật Ngày nay", "Lao động Chủ nhật" v.v... trong số cũng có lắm bài ông nói về mình (có nhà thơ nào làm thơ mà không nói đến cái tôi nhỉ?) nhưng tôi đọc mà không cảm thấy thấm thía bằng những bài thơ tôi gọi là Thơ truyền miệng. Số là từ năm 1985 đến giữa năm 1992 ông có làm một số thơ nói về mình, làm xong thì đọc cho những người thân tín nghe chứ không phổ biến rộng rãi. Trước đây một năm tôi có được một trong những người thân tín của ông đọc cho nghe mấy bài. Tôi không thể lục đăng ra đây bởi... lúc hấp hối, dường như ông có nhiều điều muốn trối trăn mà không thể nói được, ông chỉ còn kịp dùng ngón trỏ của bàn tay mặt viết lên lòng bàn tay trái của con trai ông là Quách Giao ba chữ là ÐỪNG BÁN SÁCH thì bây giờ tôi đâu dám công bố tác phẩm của ông mà chưa có ý kiến của người thủ đắc? Tôi chỉ mạn phép lục đăng sau đây một bài thơ truyền miệng do một người thân tín khác vừa cung cấp cho tôi nhưng lại được một ông bạn thơ bảo tôi biết là đã thấy nó trên mặt báo. Ðó là bài thơ ông làm để đón Xuân Nhâm Thân (1992), mùa xuân cuối cùng trong đời ông.

GIAO THỪA NHÂM THÂN
Nghe pháo giao thừa chẳng thấy xuân
Như xa như cách lại như gần
Cỏ sương vườn cũ tình Quân Thụy
Hoa nến đình Hương giấc Thái Chân
Nét lạ in sâu dòng ảo hóa
Hơi dương thổi nhẹ lớp phong trần
Trải lòng ngồi đợi canh tàn pháo
Hưởng thái bình qua sấm Bạch Vân.

... và những nghi án

Quách Tấn mất mà chưa kịp duyệt lại toàn bộ tác phẩm đã viết, chưa kịp hoàn thành tác phẩm đang viết khiến Văn học nước ta thiệt thòi không nhỏ. Ðồng thời ông cũng để lại nhiều nghi án mà người đời khó nỗi tìm ra đáp án. Trong số những nghi án, tôi thấy có hai nghi án sau đây là đáng kể:

1- Trong "Nước Non Bình Ðịnh" và trong "Nhà Tây Sơn", ông đã dẫn ra nhiều truyền thuyết mà không hề trưng được nguồn gốc, lai lịch cùng thẩm định giá trị của từng truyền thuyết khiến lắm người nghi ngờ không ít truyền thuyết do ông... đẻ ra. Bây giờ, đứng trước cái mớ bòng bong của truyền thuyết, muốn lựa ra cái nào của người xưa cái nào của ông, cái nào đúng với thực tế lịch sử, cái nào chỉ có trong trí tưởng tượng của con người, họa có trời mới biết! Ðã đành khi ông trưng những truyền thuyết, ông có bảo đó là truyền thuyết nhưng khổ nỗi trong 15 năm nay có lắm người viết về hai phong trào Tây Sơn và Văn Thân tại Bình Định đã "xây dựng lịch sử" trên những truyền thuyết do ông phổ biến, nhắm mắt mà tin, không hề kiểm chứng! Ðến những bài thơ ngắn đề vịnh các thắng cảnh và di tích lịch sử điểm xuyết trong "Nước Non Bình Ðịnh", tôi biết là của ông nhưng có lẽ chưa hội đủ tiêu chuẩn thơ nên ông đã đật dưới những câu mào đầu đại loại như "Người Bình Định thường hát lên rằng..." hoặc "Có câu ca rằng..." Khi trích lại trong "Nhân vật Bình Ðịnh", tôi đã cẩn thận chú: "Thơ của một nhà thơ Bình Định do thi sĩ Quách Tấn phổ biến". Ấy thế mà có lắm người đã cho nó là ca dao, đơn cử như Ðào Văn A đã không ngần ngại bê toàn bộ những bài ấy vào "Văn Học Dân Gian Nghĩa Bình"! Sử dụng tư liệu của người đi trước mà không biết cách, là "Lỗi tại ta! Lỗi tại ta mọi đàng!" nhưng ông đã dù vô tình mà khiến cho người ta lạc vào Bát trận đồ như sinh viên Văn khoa Sài gòn năm xưa lộn lạo trước ngõ Ô y thì chớ buồn có người đã than phiền như Ðông Hồ từng than phiền trước kia.

2- Trước đây hai năm, có nhà xuất bản in quyển "Hàn Mặc Tử anh tôi" của Nguyễn Bá Tín. Tác giả quyển sách này đã nói nhiều điều không tốt cho Quách Tấn, bạn thân của anh mình. Quách Tấn đã trả lời lại trên mặt báo, có kèm theo bút tích của Bá Tín để làm chứng cớ, đủ để bày tỏ cho "hải nội chư quân tử" biết là ông bị vu khống với ác ý. Tuy nhiên, trong những điều Bá Tín nói cũng có điều đúng, đơn cử như cái việc xảy ra vào năm 1945 tại Nha Trang lúc ông tản cư về Bình Định đã không mang được hết bản thảo tác phẩm của Hàn Mặc Tử khiến có một số lọt ra chợ Ðầm làm giấy gói hàng! Ðiều này ông không nói nhưng trong tập Thơ Hàn Mặc Tử do nhà xuất bản Tân Việt in tại Sài gòn trước năm 1960 có bài có câu đã bị tàn khuyết phải phục hồi theo trí nhớ của ông hoặc của bạn bè. Khổ thay "Trí nhớ là cái trí hay quên" (Bằng chứng như cái tên ông Bá Hộ ở Bình Định đã chửi Nguyễn Thân bằng bức trướng mừng có bốn chữ "Thiên lý nhân lương" sau bị Nguyễn Thân giết, ở "Nước Non Bình Ðịnh" là Trịnh Ðình Huệ nhưng đến "Họ Nguyễn Vân Sơn" thì lại là Bùi Huệ. Chưa hết, theo sự tiết lộ của cô Huyền Trang - cháu gái ông, nguời được cung cấp tư liệu để viết nên quyển "Hàn Mặc Tử, Huơng thơm và Mật đắng" - thì trong "Họ Nguyễn Vân Sơn" có mấy bài thơ của ông ngoại ông là cụ Tú Võ Kiêm ông đã nhầm lẫn gán cho Nguyễn Bá Huân) thì những câu "phục chế" trong Thơ Hàn Mặc Tử có đúng như nguyên tác hay là thơ của ông?

Một chỗ ngồi cho Quách Tấn

Hai nghi án trên tôi nêu ra đây nhằm giúp dữ kiện cho các nhà nghiên cứu văn học rộng đường nghiên cứu. Tôi thấy tự thân nó chưa đủ sức làm thành vết hà trên viên ngọc bích thì trước mắt nhiều người, Quách Tấn với dáng người tầm thước, trán cao mắt sáng, tâm hồn khoáng đạt, phong thái khoan nhàn, từ bao giờ đến bây giờ và mãi mãi về sau vẫn là hình tượng đẹp đẽ và rạng rỡ. Không nói tất ai cũng biết ông đã, đang và sẽ có chỗ ngồi ấm áp trong tâm hồn mỗi người yêu kính ông trước kia, bây giờ và mai sau. Nhưng còn chỗ ngồi chính thức trên đàn văn đàn thơ hiện đại thì ra sao nhỉ?

1932-1992: Sáu mươi năm. Ðó là thời gian mà ông đã đem hết tâm huyết phục vụ văn học nghệ thuật. Ông đã để lại một di sản tinh thần đồ sộ về lượng và vô giá về phẩm trong đó nổi bật nhất là thơ và địa phương chí.

Về thơ, ông đã vận dụng đủ ngũ ngôn, thất ngôn, trường thiên, bát cú tuyệt cú theo cổ thể, cận thể của thơ đời Ðường nhưng "bình cũ" mà "rượu mới". Cái mới trong thơ ông đã có nhiều người nói rồi nhưng chưa có ai nói điều mà tôi sắp nói. Trong những năm 70 ông làm thơ rất nhiều, phần lớn là ngũ ngôn và thất ngôn tứ tuyệt. Ông làm thơ không dễ dàng lắm đâu, ông cân nhắc, đẽo gọt từng chữ từng câu, lắm khi một chữ một câu phải thay đổi năm bảy lần cũng chưa vừa ý. Cái mới của ông là người ta thì càng đẽo gọt lời thơ càng trở nên cầu kỳ, ý thơ càng trở nên bí hiểm, nhưng ở ông càng đẽo gọt thì lời thơ càng trở nên bình dị, ý thơ càng... tưởng chừng như dễ hiểu, bởi ai đọc cũng hiểu nhưng tùy theo mức độ nhận thức của từng người mà mỗi người hiểu theo một cách khác nhau, hoá ra chưa chắc đã có người hiểu đúng ý của tác giả. Cho nên thơ ông khi phổ biến thì chóng phổ cập và dễ biến thành của chung của nhiều người, nhưng bao giờ nó cũng vẫn là của riêng ông bởi chỉ có ông mới biết được những gì ông đã gởi gắm trong thơ. Thơ năm chữ bốn câu, bảy chữ bốn câu đã đạt tới mức tinh vi ấy.

Về địa phương chí, ông có hai quyển đã trình làng: "Nước Non Bình Ðịnh" và "Xứ Trầm Hương". Cả hai quyển từ khi xuất bản đến nay đã được nhiều người khen ngợi, đây tôi chỉ nói thêm đôi điều nhằm giúp những ai muốn tìm hiểu hai tác phẩm này.

Ở hai quyển sách này, phần hay nhất (mà cũng khó viết nhất đối với các người khác) là phần núi non. Ông không nhìn núi non với con mắt của nhà địa chất mà nhìn và cảm bằng mắt và tim của nhà thơ và nhà phong thủy dù không tin thuật phong thủy. Ông đã thấy và đã mô tả núi non có hệ thống liền lạc nhau, đến những hòn núi đột khở, đứng lẻ loi giữa đồng cũng có sơn mạch chạy ngầm dưới mặt đất nối liền dãy núi chính. Cách nhìn ấy khác nào cách nhìn của nhà phong thủy từ tổ sơn theo sa thủy tìm tới huyệt kết hay ngược lại? Và ông cũng đã hội đủ "thần tâm, thánh nhãn, tiều phu cước" như nhà phong thủy khi khảo sát để viết nên những chương thú vị về núi non Bình Định và Khánh Hòa. Nhưng ông khác nhà phong thủy ở điểm nhà phong thủy thì quý chuộng cái linh khí qui kết dưới mặt đất còn ông thì yêu mến cái tinh anh hiện thành hình thể ở bên trên là núi non. Ông từng nói với tôi rằng mỗi lần về thăm quê ông thấy núi non ở quê ông mỗi khác, khi thì thấy nó lớn thêm lên, khi thì thấy nó đã đổi thành dáng khác nhưng trong thực tế "núi vẫn là núi" như xưa. Mộ tổ nhà ông có mối đùn, người trong họ đòi cải táng, ông đem bàn với tôi, tôi thú thật là không dám có ý kiến. Ông bảo ông cũng không tin ở thuật phong thủy nhưng thấy mộ táng ở nơi này có cảnh trí nên thơ nên ông thích, bèn bàn ra. Ông thường nói ông yêu Bình Định như yêu bà mẹ đẻ, yêu Khánh Hòa như yêu bà mẹ nuôi, ông viết xong hai quyển sách ấy để đền ơn phần nào cho người đẻ ra người nuôi mình rồi là ông mãn nguyện. Ôi! Ông đem cả tâm hồn mà viết địa phương chí nên đương thời sách của ông hấp dẫn hơn sách của những người viết về loại này cũng không phải là điều lạ. Vậy chỗ ngồi của ông hiện nay trên đàn văn đàn thơ phải như thế nào nhỉ?

Nếu đàn thơ có hình tướng hẳn hoi thì bởi có ông nên hai cái đàn thơ này phải đật khít cạnh nhau, trên mặt đàn, giữa nơi giáp ranh một chiếc chiếu hoa cạp điều được trải lên, mỗi bên một nửa, Quách Tấn - người tiêu biểu cho lớp nhà thơ cuối cùng từng làm quen với mực tàu giấy bản đã làm thơ luật Ðường bằng chữ nước ta, người đã đem cả tâm hồn và tài năng viết nên những quyển sách địa phương khả dĩ đánh động tình tự dân tộc tình tự quê hương trong lòng người đọc thuộc mọi trình độ mọi nơi ở hôm qua và hôm nay và ngày mai - ngồi chễnh chệ giữa chiếu. Phải, chỉ có mỗi một mình ông ngồi một chiếu, bởi không có người thứ hai đủ tài và đủ tư cách ngồi chung, dù ngồi ké một góc chiếu! Chỗ ngồi thật khiêm tốn vì không ngồi giữa cái đàn nào mà thật vinh dự vì được ngồi giữa hai cái đàn, nhưng sao cô độc quá! Phải chăng ông đã thấy trước điều này khi ông viết:

"Sáu mươi tác phẩm, phận mồ côi!"

Trường Xuyên tiên sinh! Tôi với tiên sinh có chút duyên tri ngộ. 1975-1992, mười bảy năm qua dù không gặp nhau, thậm chí không thư từ qua lại nhưng tiên sinh không quên tôi, tôi cũng thường nhớ đến tiên sinh. Tin tiên sinh qua đời do Nguyễn Hoài Văn báo cho biết giữa lúc tôi đang chú giải tập "Văn tế Bình Ðịnh", đang viết phần tiên sinh thì buồn quá không viết được nữa từ bấy đến nay. Nay gần đến tuần chung thất của tiên sinh mà trong điều kiện sống hiện nay không cho phép tôi vào tận Nha Trang để viếng hương linh tiên sinh, xin có mấy trang lỗ mỗ này vừa cung cấp tư liệu cho người sống vừa thay nén hương kính viếng tiên sinh. Chín suối có hay, tấc thành xin chứng.

L.X

(Giai phẩm TÂY SƠN Xuân Ất Hợi 1995)

Đám giỗ một thi nhân

Wed, 23 Dec 2009 09:46:06 +0700

LÊ HOÀI LƯƠNG
(bài đăng trên http://hoinhavanvietnam.vn)

Đã 20 năm rồi, những người yêu thơ ở một Câu lạc bộ (CLB) văn học mang tên ông đều tổ chức giỗ ông, thành kính và thanh đạm, nhưng đều có những món đặc trưng của đám giỗ ở Bình Định: nem chả, thịt heo bánh hỏi, canh khổ qua nhồi thịt, bánh ít lá gai...Tùy lòng, tùy khả năng, mỗi người góp một chút và ấm áp một nén hương thành tâm tưởng niệm. Rồi đọc thơ, ngâm thơ ông. Đó là sinh hoạt đặc biệt nhất trong năm của Câu lạc bộ văn học Xuân Diệu thuộc Trung tâm văn hóa thông tin tỉnh Bình Định.

Năm nay, ngày mất thứ 24 của ông, 18.12.2009 và cũng là năm thứ 20 CLB được thành lập, đám giỗ thi nhân đã được chuẩn bị khá chu đáo và tổ chức ở Nhà lưu niệm ông, vạn Gò Bồi làng Tùng Giản, Phước Hòa, Tuy Phước. Chu đáo từ khâu phối hợp tổ chức. Đó là các cơ quan nhà nước: UBND huyện Tuy Phước, Sở VHTT&DL, Trung tâm VHTT tỉnh, Phòng VHTT huyện Tuy Phước, và dĩ nhiên người thực hiện chính: CLB văn học Xuân Diệu. Chu đáo từ kịch bản khá tỉ mỉ phần lễ (cúng giỗ) và phần hội là đêm thơ nhạc Xuân Diệu trên sông Gò Bồi.

Sinh thời, nhà thơ Xuân Diệu có giới thiệu địa chỉ mình bằng 2 câu như đùa: "Nhà tôi hăm bốn Cột Cờ/ Ai yêu thì tới ai lờ thì thôi". Tôi nói "như đùa" vì thực ra nghe có vẻ thế nhưng không đùa tí nào. Nó sòng phẳng lắm. Không riêng chuyện cá tính. Đây là câu của một nhà thơ, thêm cái nghĩa: thơ tôi đó bạn thích thì hãy đọc, hãy ngâm ngợi, không thì thôi. Biết rằng văn chương muôn đời luôn có sự sàng lọc khắc nghiệt của thực tế, độc giả và thời gian nhưng bình tĩnh nói một cách đơn giản cái quy luật ấy khi đã là "Ông hoàng thơ tình" như Xuân Diệu cũng là sòng phẳng lắm, kiêu bạc lắm. Và nhiều cô đơn, cái cô đơn của người quá tinh tế và nhạy cảm.

Sinh hoạt của CLB văn học mang tên ông hàng tháng cũng vậy, ai yêu thì tới không thì thôi. Đã bao người từ đây vào làng văn tên tuổi, ngưới nhớ về những đêm sinh hoạt, kẻ quên hẳn cái địa chỉ khiêm tốn này cũng chẳng sao, tấm áo quá chật không mặc vừa thì bỏ, đâu có nghĩa bội bạc?

Đám giỗ ông lần này quy tụ khách xa vài chục cây số, người bản địa quanh quanh. Người xa thì ô tô, xe máy, người gần thì đã được bố trí chuẩn bị sẵn các trách nhiệm mấy mâm mấy món. Trước nhà lưu niệm ông, cũng là nhà ở thiếu thời của nhà thơ, sông Gò Bồi ì oạp sóng triều lên xuống, ba cái thuyền ghép lại làm sân khấu trang trí cờ hội cho đêm thơ nhạc, cái bến sông ông nhiều lần lan man câu cá, bơi lội, cái bến thuyền vạn Gò Bồi sầm uất, mỗi tuần đi về với Quy Nhơn "nằm một đêm đò sáng tới nơi" qua đầm Thị Nại. Mùa này Miền Trung- Bình Định hay mưa. Mưa ướt chiều. Tới 4 giờ làm giỗ thì tạnh, tạnh hẳn đến cả đêm thơ nhạc. Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Liễn, người bạn thân thiết của nhà thơ được tin cậy giao làm chánh tế khăn đóng áo dài. Lễ dâng hương bài bản với đội nhạc lễ Nhà hát tuồng Đào Tấn. Những phát biểu tôn vinh công tích nhà thơ của lãnh đạo huyện Tuy Phước, của sở VHTT&DL. Nhiều lẵng hoa dâng của các nhà thơ xa gần, của các cơ quan nhà nước. Và ăn giỗ. Với các món, không thiếu rượu Bàu Đá chuẩn bị sẵn, thêm linh tinh rượu Tây lòng thành của ai đó. Những chức sắc, những người tổ chức, những nhà văn nhà thơ, những người yêu thơ, dân quanh vùng và thầy trò trường PTTH Tuy Phước 2, trường học được ngành giáo dục phân công chăm sóc Nhà lưu niệm thi sĩ... cùng quây quần, rôm rả và ấm áp. Cũng như những tưởng niệm các danh nhân, người thành kính tôn vinh hay chường mặt để làm sang, để mưu lợi là chuyện thường, dẫu gì, đông lắm những nén hương, nghiêm cẩn lễ nghi chắc cũng ấm lòng thi nhân. Và ấm lòng những ai yêu mến tính cách, tài năng thi ca ông.

Hai MC đêm thơ nhạc: chủ nhiệm CLB nhà báo Quang Khanh và nhà văn Nguyễn Mỹ Nữ, những ca sĩ, nghệ sĩ, những thầy cô giáo và học sinh thực hiện chương trình trên sân khấu thuyền bập bềnh, trên bờ sông Gò Bồi là hàng trăm công chúng, đèn màu và cờ hội, hàng quán và la đà rượu nếp dìu dịu men với thơ nhạc, với áo quần đẹp và hương sắc. Thi sĩ Xuân Diệu có câu thơ "Đêm ngủ ở Tuy Phước là để mà không ngủ" ngày ông về thăm quê khi đất nước thống nhất. Ừ, đêm nay, trước nhà ông cũng có một Tuy Phước thức dù ông đã yên ngủ 24 năm. Ông ra đi 24 năm trước có phần đột ngột nhưng dẫu sao tôi cũng tin rằng ông yên ngủ vì đã cố gắng hết sức trong tuổi trời đam mê và "si tình đến ngất ngư" của mình.

Người ta thường nhắc tới chủ trương xã hội hóa các chương trình, hoạt động văn hóa của Nhà nước. Người ta cũng nói thời điểm này nói chuyện văn thơ là phù phiếm. Nhưng hình như không phải. Đám giỗ nhà thơ Xuân Diệu, như mọi năm là đóng góp của các hội viên CLB làm ở Trung tâm Văn hóa tỉnh. Tùy lòng tùy khả năng của hội viên. Năm nay, ngó vô sổ ghi chép của Ban chủ nhiệm thấy được 800.000 đồng của anh chị em CLB. Bên cạnh còn số tiền có tên người cúng (hoặc ủng hộ) lạ hoắc: Đồng Thị Ánh 2 triệu, Nguyễn Văn Lê 1 triệu, Cao Xuân Lam 1 triệu, Nguyễn Văn Đạt 1 triệu. Hỏi mới biết họ làm gỗ, làm đá, làm thương mại... chả dính dáng gì tới văn chương nhưng khi được Chủ nhiệm CLB vận động họ đã sẵn lòng. Có thể vì họ yêu văn chương, yêu Xuân Diệu của quê hương; có thể họ ủng hộ vì tình thâm với người vận động, cũng có thể vì thấy bạn làm điều tốt tôi ủng hộ, lòng tốt đơn giản không mưu lợi. Cũng như, nghe nói sau giải phóng nhà thơ Xuân Diệu về quê, chị Bốn đãi ông quả trứng gà nướng ông nhắc mãi, đám giỗ này, nhà hàng Dương Long Tháp gửi cúng giỏ trứng nướng trăm quả. Vô tư thôi, chắc chắn thế. Đáng nói là chủ nhiệm CLB Xuân Diệu thử vận may và đã may mắn bất ngờ. Đã mở ra một hướng mới: đem thơ nhạc đến với công chúng chứ không chỉ ngồi lại với nhau hàng tháng. Và, hình như, nếu thành tâm tôn vinh tiền nhân cũng còn đó những mạnh thường quân đúng nghĩa. Xã hội hóa, đúng rồi, vấn đề là tâm huyết với công việc và biết cách làm.

Cũng như, với thầy cô giáo và các em học sinh trường PTTH Tuy Phước 2, những bài thơ Xuân Diệu trong chương trình giáo khoa, con người và sự nghiệp của ông hẳn sẽ có ý nghĩa hơn một giá trị văn bản, một danh nhân chung chung nào đó khi thầy và trò gắn với trách nhiệm chăm sóc nhà lưu niệm thi sĩ. Đêm thơ nhạc ở bờ sông, trên sân nhà lưu niệm bầy trẻ tung tăng chân sáo, chúng chưa hiểu gì mấy chuyện có ông Xuân Diệu từng sống ở đây rồi nổi tiếng không chỉ trong nước. Trong nhà lưu niệm sáng đèn, nhiều người dân địa phương đến ngắm hình ảnh, nhẩm đọc mấy bài thơ. Chắc họ có chút ngạc nhiên rằng cái ông nghe kể hồi nhỏ ở đây giờ được trọng vọng đến vậy.

Đám giỗ ông năm nay đã có đêm thức ở Gò Bồi, nhiều ý nghĩa.

L.H.L

Nguời cao tuổi làm thơ trên Đất Võ

Wed, 14 Oct 2009 11:27:38 +0700

ĐẶNG QUỐC KHÁNH
(Phó chủ nhiệm CLB Văn học Xuân Diệu)

Bình Định là địa linh nhân kiệt - nơi được mệnh danh "Đất võ trời văn" (miền đất đối mặt biển Đông, lưng dựa các đèo núi phía Tây, thân có các dòng Lại giang, La Tinh, Kôn giang mượt mà tưới mát phù sa) nổi danh không chỉ về võ nghiệp với chiến công của Vua Quang Trung tiêu diệt 20 vạn giặc Thanh xâm lược vào mùa xuân Kỷ Dậu 1789, chiến công của anh hùng Mai Xuân Thưởng, chiến công của biết bao anh hùng liệt sĩ cách mạng chống Pháp, chống Mĩ mà còn vì Bình Định là cái nôi thi ca của cả nước với những tên tuổi tiền bối nổi trội trên thi đàn Việt Nam như: Nguyễn Bá Huân,Nguyễn Trọng Trì, Đào Phan Duân, Hồ Sĩ Tạo, Hà Trì Trần Đình Tân, Đào Tấn, Quách Tấn, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Yến Lan ... và hàng trăm nhà thơ khác qua các thời kỳ...

Đội ngũ người làm thơ Bình Định hôm nay không chỉ có lớp trẻ sung sức bứt phá với những cách tân trong bút pháp hiện đại, hậu hiện đại mà đáng quí thay còn có lực lượng đông đảo những người cao tuổi với bút lực thâm hậu, tiềm tàng những trải nghiệm, suy ngẫm về truyền thống anh hùng, sự giàu đẹp của đất nước dân tộc và cách mạng, suy ngẫm về nhân sinh thế thái, về bao lo toan hệ lụy của đời thường.

Đỗ Phủ - Thi thánh đời Đường (Trung Quốc) cho rằng:"Nhân sinh thất thập cổ lai hy". Bảy mươi tuổi thuộc lớp người xưa nay hiếm. Tôi xin được xếp những người 60 tuổi trở lên vào lớp người cao tuổi. Từ trước 1975 đến nay, trong vòng gần 4O năm, tôi có cơ may được tiếp kiến, giao tình với nhiều nguời cao tuổi yêu thơ và làm thơ ở Bình Định. Đối với họ, tôi được thân tình gọi họ là Anh, Chị dù họ đáng tuổi Chú, Bác tôi. Hôm nay, viết bài này, nhắc đến họ, trước hết xin cho tôi được đốt nén tâm hương kính cẩn mặc niệm những người bạn thơ vong niên đã gác bút về cõi vĩnh hằng như Duy An,Song Giang, Mai Hưng, Định Ban (Quy Nhơn), Hoàng Mai, Minh Tâm, Đào Quảng (An Nhơn), Thành Tâm, Đăng Nhơn,(Tuy Phước) Nguyễn Hoài Văn (Tây Sơn)... Các Anh đã đi xa nhưng những vần thơ để lại cho đời vẫn còn hơi ấm nồng nàn trong lòng bao thi hữu.

Trong thập niên 90 và những năm gần đây, phong trào "Thắp sáng Đường thi" và hướng về kỉ niệm "Ngàn năm Thăng Long" đã thúc đẩy thơ ca Bình Định phát triển: các Câu lạc bộ thơ Sông Kôn An Nhơn, Câu lạc bộ thơ ca người cao tuổi phường Trần Phú Qui Nhơn, Câu lạc bộ UNESCO thơ Đường Việt Nam chi nhánh Bình Định, Câu lạc bộ văn học Xuân Diệu... được hình thành và hoạt động đa dạng phong phú, là sân chơi lý thú bổ ích cho những người yêu thơ. Lực lượng người cao tuổi làm thơ ở Bình Định ngày càng đông, số thi phẩm ngày càng nhiều, được đọc giao lưu, được đăng tải trên các báo, tạp chí văn nghệ trong nước. Có thể kể đến những bút danh quen thuộc trong làng thơ Bình Định như :Trà Ly, Thi Nại Hà (Hà Giao), Lê văn Ngăn, Nguyễn Văn Chương, Lê Khiết,Trần Hinh, Vân Bích, Mai Khê, Đỗ Tấn, Võ Ngọc An, Nguyễn Phúc Liêm, Tân Chánh, Hoài Hương, Dương Hoài Hương, Đinh Lốc, La An,Thế Hùng, Văn Noa, Thanh Bình,Nguyên Hà, Hồng Đức, Giao Yên, Lệ Thu, Xuân Mai, Ninh Giang Thu Cúc,Thuỳ Mai,Triệu Minh (Quy Nhơn), Quang Tân, Như Quỳnh,Sơn Hải,Thành Tâm,Trường Linh,Ba Nữ,Tô Hưng Ba,Trương văn Hay,Tuyết Nhung (Tuy Phước), Đặng Văn Đại, Mạc Trác,Từ Khánh Phượng, Nguyễn Đình Lương, Nguyễn Hoài Văn, Phan Phú Sơn (Tây Sơn) Đặng Tấn Tới, Nguyễn An Đình, Vũ Hạ, Thành Long, Minh Tâm, Quốc Thành, Y Văn, Đào Mộng Nam, Hoàng Mai, Dã Phương, Đào Quảng, Nam Trung, Trúc Tiền, Nguyễn Như Tuấn (An Nhơn), Liên Giang, Hồ Thế Phất (Phù Cát) Nguyễn Duy Lợi, Văn Kỳ, Dương Liễu (Hoài Nhơn)...

Những người cao tuổi làm thơ dù là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, hội viên Hội văn học nghệ thuật Bình Định hay nghiệp dư đều có lòng yêu thơ say đắm, luôn muốn trải lòng mình với thiên nhiên, giải bày tâm trạng với người đời, luôn có ý thức dùng thơ ca để góp phần thúc đẩy cuộc sống, tình người phát triển theo xu hướng lành mạnh, tích cực, phù hợp truyền thống đạo lí, bản sắc văn hoá dân tộc và đất nước.

Đối với những nhà thơ chuyên nghiệp, chuyện in 5,7 tập thơ là thường, nhưng đối với những người làm thơ không chuyên và điều kiện kinh tế khó khăn, việc in một tập thơ để lưu niệm cũng là khó nên họ thường công bố tác phẩm bằng cách tham gia in chung trong các tuyển tập với nhiều bạn thơ khác. Ở Bình Định, số tuyển thơ in chung đến cả trăm đầu sách như Hương quê Bình Định, Một miền trăng, Những nẻo tình thơ (10 tập),Thơ tình lục bát, Sóng thời gian,Tứ tuyệt tình thi (2 tập), Sông Kôn, Trăng Trường thi (3 tập), Người áo vải, Miền tương ngộ, Biển thương,Thơ Bình Định,Thơ Nguyên tiêu (2 tập)...

Tôi rất trân trọng lưu giữ trên giá sách những món quà tặng quí giá, hiếm hoi của các bạn thơ cao tuổi như các tập thơ Tình Trăng (Hoàng Mai), Thời mong nhớ (Minh Tâm), Vùng Kỷ niệm (Nam Trung), Bến mộng (Y Văn), Hương vườn mộng (Bùi Văn Thọ), Một chặng đường (Trúc Tiền), Tạ ơn lá cỏ (Nguyễn Như Tuấn),Tơ lòng (Đặng văn Đại), Cỏ lấm bụi đường (Nguyễn Đình Lương), Thị trấn (Tô Hưng Ba), Ngược dòng thời gian (Thành Tâm), Hương ổi (Nguyên Hà),Thơ Song Giang (Song Giang),Tiếng lòng (Dương Hoài Hương),Tiếng chim quyên (Chức Thành) Dư hương (Duy An) Nửa bước trần gian (Định Ban)...

Nhân ngày người Quốc tế người cao tuổi (1.10) năm nay, xin điểm lại đôi dòng để thấy thành quả sáng tác văn học của người cao tuổi Bình Định. Tất nhiên, với cái nhìn hạn hẹp chủ quan, không thể nào nói hết, nói đủ. Nhưng với với lòng yêu quí thơ, yêu quí ngưòi thơ, tôi mong rằng mãi mãi mai hậu:

Còn người,còn nước ,còn non

Câu thơ tri ngộ vẫn còn nhân gian...

13.10.2009
Đ.Q.K

Gieo vần thơ trên sóng nước

Tue, 18 Aug 2009 17:10:10 +0700

Đây là bài viết của phóng viên đăng trên trang Văn hóa - Nghệ thuật Báo Bình Định số ra sáng nay ngày 18.8. Xin giới thiệu cùng bạn...

Mười bài thơ mới viết về xã đảo Nhơn Châu, TP Quy Nhơn, ra đời trong và sau chuyến thực tế sáng tác vào giữa tháng 7 của giới nghệ sĩ Bình Định, đã được giới thiệu trong đêm thơ "Thơ về biển đảo quê hương", do CLB Xuân Diệu tổ chức, vào cuối tuần qua.

Vượt gần 12 hải lý, vừa đặt chân lên đảo Nhơn Châu, các văn nghệ sĩ đã được người dân và các chiến sĩ tiếp đón hồn hậu. Dù đã là lần thứ ba đến xã đảo, nhà thơ Vân Bích (86 tuổi) vẫn dạt dào cảm xúc, để ngay đêm đầu tiên ấy, ông đã viết một mạch xong bài thơ "Mắt biển". Ngọn đèn biển/Như trái tim suốt đời không mệt mỏi/Như người dân kiên trì bám trụ/Như người lính gác/Cho thành phố cảng mình nẩy lộc đơm hoa.

Biết bao kỷ niệm đáng nhớ về xã đảo được các văn nghệ sĩ cất giữ và gửi gắm qua nhiều sáng tác mới. Đọc "Phác thảo Cù Lao Xanh" của Mai Thìn, nhà văn Lê Hoài Lương cho rằng tác giả chưa thoát khỏi sự choáng ngợp cảm xúc khi sáng tác. Xanh đảo nhỏ bồng bềnh trong gió/Nối quê nhà ngọn sóng miên man/Trăng mười chín lưng trời ngan ngác/Trăm năm rồi neo ngọn hải đăng.

Bài "Nhơn Châu" của Quang Khanh khá hiện đại nhưng sâu sắc. Nhơn Châu dịu dàng em/Bãi Nồm bãi Bấc/Tiên cá lượn lờ, vú nàng xõa tóc/Sóng miên man riết róng dưới chân gành.

Bài "Phác thảo một bài thơ" của Huỳnh Kim Bửu, hay "Lãng mạn Nhơn Châu" của Hồ Thế Phất đều nhẹ nhàng nhưng tha thiết, khắc họa sự mộc mạc, chân chất của người dân nơi tiền tiêu và những hy sinh thầm lặng của người lính ngày đêm canh giữ sự bình yên cho người dân Quy Nhơn. Riêng nhà thơ Nguyễn Văn Chương đã sáng tác cả một trường ca về biển có tựa đề "Thao thức cùng biển đảo".

Có thể nói, mỗi bài thơ mới sáng tác là một tấm lòng mà tác giả dành cho xã đảo Nhơn Châu thân thương. Nơi đó, dù cuộc sống còn nhiều khó khăn, nhưng người dân đảo luôn rộng mở nhiệt thành. Những sáng tác mới của các văn nghệ sĩ đem lại niềm vui tinh thần rất lớn cho người dân sống nơi "đầu sóng ngọn gió" và giúp thu hẹp khoảng cách giữa đất liền với xã đảo.
Q.N

Thương một người bạn thơ vừa ra đi

Thu, 28 May 2009 09:21:07 +0700

TRẦN KỲ TRUNG

Phổ Đồng tại Đêm CLB Văn học Xuân Diệu tưởng niệm 10 năm ngày mất nhà thơ Yến Lan

Bây giờ nếu tôi về lại Quy nhơn, còn đó, sẽ rất lâu, rất sâu một nỗi buồn, một nỗi trống vắng như một câu thơ của nhà thơ Trần Khắc Tám đã viết: "Nhìn vào đâu tôi cũng thấy thiếu một người".

Hà Tùng Sơn - Trưởng ban biên tập Đài truyền hình Bình Định, gọi điện ra, giọng thảng thốt: "Kỳ Trung ơi! Phổ Đồng mất rồi! ". Tôi phải hỏi lại một lần nữa, để cố tin rằng tin của Hà Tùng Sơn đưa ra, không đúng sự thật. Nhưng... sự thật nghiệt ngã đã bác lại suy nghĩ của tôi. Phổ Đồng, nhà thơ trẻ mà tôi vô cùng quý mến, mất thật rồi!

Tôi với Võ Lý Hoà (tên thật của Phổ Đồng) quen biết đã lâu. Một phần tôi đã từng công tác ở Trường Đại học sư phạm Quy Nhơn, nơi Phổ Đồng bây giờ đang giảng dạy. Phần nữa, cũng là bạn văn, thơ với nhau nên dễ đồng cảm, dễ chơi thân. Tôi thương Phổ Đồng, gần như bất cứ truyện ngắn nào tôi được đăng ở báo viết, hay báo mạng Phổ Đồng đều đọc, và cho những nhận xét chí tình. Phổ Đồng nói với tôi: "Nếu em có góp ý những điều gì chưa ưng ý, anh đừng giận nghe. Thực ra em làm điều đó cũng chỉ mong một điều, anh là người em mến, nên anh đã viết văn, thì phải viết hay.". Phổ Đồng khiên tốn nói như thế, nhưng với tôi, tôi biết ơn Phổ Đồng. Với kiến thức của một Tiến sỹ văn học, có nhiều năm đứng trên bục giảng trường đại học, lại làm thơ, có nhiều bài thơ hay được bạn đọc nhớ. Phổ Đồng góp ý những chi tiết "chưa đắt lắm" trong một số truyện ngắn của tôi, hoàn toàn chính xác. Trong lần tái bản của những truyện ngắn này, tôi có sửa một số chi tiết đó theo sự gợi ý của Phổ Đồng và tôi đã nhận được ý kiến đồng tình từ độc giả. Phổ Đồng là như thế, chơi với bạn hết lòng như phơi tất ruột gan, không ưa nịnh, khoe mẽ, không tâng bốc một chiều. Tất cả chỉ mong mình và mong bạn sống cho hết lòng, tốt cho đến tận cùng. Tôi còn nhớ, trong một chuyến thăm Quy Nhơn của một đoàn nhà văn Việt Nam, Phổ Đồng gặp đựơc nhà văn Vũ Bão, nhà văn mà mình ngưỡng mộ. Phổ Đồng khoe ngay với nhà thơ: "Anh rất nổi tiếng mà không biết. Ở Quy Nhơn này, người ta quý anh, nể anh nên đã đặt một tên đường" Vũ Bão", Anh có tin không?" . Mới đầu nhà văn Vũ Bão không tin, Phổ Đồng phải kéo nhà văn Vũ Bão đến xem. Giữa trưa nắng của hè năm 1995, hai thầy trò đã đứng chụp ảnh dưới bản tên đường to đùng "Vũ Bão" cười hết cỡ. Thực ra, đây chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên giữa tên một anh hùng và tên của một nhà văn, nhưng trong suy nghĩ của Phổ Đồng lại khác, khi Phổ Đồng nói với tôi: "... Tên tuổi của nhà văn, nhà thơ đứng về phía nhân dân, đứng về " phe" của người nghèo khổ thường người ta nhớ nhiều hơn tên tuổi của những anh hùng, những người có chức, có quyền... Đã có rất nhiều sinh viên của em cũng có sự nhầm lẫn "dễ thương" này, khi các em đọc truyện ngắn của nhà văn Vũ Bão ". Có lẽ Phổ Đồng suy nghĩ như thế, nên trong thơ của anh, thường nói nhiều về nỗi đau nhân thế, nỗi khổ của người nghèo, sự bất lực của mình không thể rạch trời mà thét lên những lời ai oán nhân gian. Ta hãy đọc hai bài thơ " Làng ung thư" và "Những đồng bạc lẻ" Phổ Đồng sáng tác mới đây, đây cũng có thể là những bài thơ cuối cùng của anh.

Làng ung thư
Đất nước hơn ngàn năm trận mạc
Còn đây muôn thuở nỗi đau dân...
P. Đ.

Mục
và
ruỗng
cứ thế
mục
và
ruỗng...

cả bầu trời mưng mủ
cả mặt đất sần sùi
đến cỏ
cũng nổi u nổi nhọt...

nước - dòng hóa chất đen kịt
sông - một hỗn hợp tanh hôi
loài ký sinh không sống nổi
huống nữa là muỗi, ruồi...

không khí - một mùi lợm mửa
xạm mốc da dẻ mặt người
chỉ tiếng rên van không dứt
chỉ nỗi đau câm nghẹn lời

những ống khói nham nhở
dựng đứng che khuất mặt trời
những chiếc vòi bạch tuộc
vẫn đêm ngày sinh sôi...

hỡi ôi, chỉ mong tồn tại
còn đâu là kiếp con người !

P.Đ

Những đồng bạc lẻ

Những đồng bạc lẻ
em trai tôi
vẹt chân trên mọi ngả đường thành phố
bán từng tấm vé số
đánh từng chiếc giày...

Những đồng bạc lẻ
em gái tôi
đêm từng đêm
đứng đường
bán thân mua vui cho khách

Những đồng bạc lẻ
chị tôi
mòn đêm gánh hàng rong kĩu kịt
bỏ đàn con nheo nhóc
bơ vơ thiếu hơi ấm mẹ hiền

Những đồng bạc lẻ
mẹ tôi
bán từng mớ rau con cá
chiều mùa đông lạnh giá
co ro góc chợ tồi tàn

Những đồng bạc lẻ
cha tôi
bán mặt cho đất, bán lưng cho trời
chắt chiu từng củ khoai hạt thóc
đổ mồ hôi, sôi nước mắt

Những đồng bạc lẻ
không ai thèm nhặt
không ai thèm dùng
nhưng những đồng bạc lẻ
không tanh mùi máu
không tanh mùi bùn !

Những bài thơ Phổ Đồng sáng tác trước đây cũng như trong thời gian gần đây kể cả thơ tình yêu, vẫn nhất quán như thế, đã tạo ra một giọng thơ riêng, một cá tính mạnh để người đọc dễ nhận thấy và nhớ lâu. Ở ngoài đời, Phổ Đồng sống rất mực thước, ăn nói nhỏ nhẹ, chưa giận ai bao giờ. Và nếu có giận, Phổ Đồng lại giận chính bản thân mình... "Đấy là chưa viết được những bài thơ hay, chưa làm được nhiều việc thiện, chưa dám chỉ tay, vạch mặt những kẻ xấu...". Như một lần Phổ Đồng tâm sự với tôi. Phổ Đồng lại nói: "Anh yên tâm đi, ngoài công tác giảng dạy, em sẽ sáng tác. Dịp này đi nhiều, em thấy được nhiều cảnh ngang trái, nhiều nỗi bất hạnh, nếu mình không viết là có tội anh ạ!" Phổ Đông khoe với tôi: "Vừa rồi hoinhavanvietnam.vn có đăng của em bốn bài thơ. Anh đọc chưa? Cho nhận xét nhé!". Tôi đọc kỹ bốn bài thơ của Phổ Đồng, thực sự xúc động. Đang định hồi âm, cũng định vào Quy nhơn đàm đạo chuyện thơ văn với Phổ Đồng, thì tôi nhận được tin dữ...

Đám tang của Phổ Đồng không lớn, đứng xung quanh chỗ Phổ Đồng nằm rất đông bạn bè. Tạ Văn Sỹ từ Kom Tum xuống, tôi và nhiều bạn ở Đà Nẵng vào Quy Nhơn ngay trong đêm. Những người bạn thân túc trực linh cữu của Phổ Đồng suốt đêm. Gần như đông đủ các bạn thơ văn của Hội Văn học- nghệ thuật tỉnh Bình Định đã có mặt. Và cả các đồng nghiệp của Phổ Đồng nữa, gần như không thiếu một ai. Các em sinh viên của trường Đại Học Quy Nhơn đội nắng, bất chấp đường dài, đầy bụi nhẫn nại tiễn người Thầy yêu quý của mình đến nơi an nghỉ cuối cùng... Tất cả, ai cũng muốn mình là người thân, gần nhất của Phổ Đồng. Nhìn dòng người đưa tiễn, tôi cứ ước ao: "Giá như ông trời có mắt, giá như có một phép thần thông biến hoá nào đó để cho Phổ Đồng sống dậy trong một phút thôi để thấy tình cảm của mọi người dành cho Phổ Đồng, chắc Phổ Đồng cũng ấm lòng.".

Một dự định "trồng người" lại dang dở, một đường thơ vừa "khai mạch" lại dừng lại nửa chừng, một niềm ao ước được nhìn thấy hai đứa con trai có thể nối tiếp bước chân Cha lại không thể trở thành hiện thực. Nhưng Phổ Đồng hãy tin, những vần thơ hay và cốt cách sống của Phổ Đồng để lại cho đời, mọi người sẽ nhớ mãi. Những người con của Phổ Đồng có thể tự hào về người cha của mình. Một CON NGƯỜI (Viết chữ hoa đẹp nhất) đã sống trọn tình, trọn nghĩa với gia đình, với bạn bè và với Thơ.

T.K.T

Ấm nồng và sẻ chia

Tue, 17 Mar 2009 17:52:28 +0700

Có lẽ đây là hai từ chính xác nhất để diễn tả xúc cảm về đêm sinh hoạt giới thiệu tác giả, tác phẩm Lê Xuân Tiến diễn ra tối hôm qua của CLB Văn học Xuân Diệu.

Đêm qua cũng đánh dấu một bước son đối với CLB khi chủ nhiệm Trần Quang Khanh trao tấm thẻ hội viên CLB cho nhà thơ Lệ Thu, người em, người học trò và người đồng hương (cùng xã) của nhà thơ Xuân Diệu. Sự hiện diện của gần 30 hội viên CLB trong đó có một số anh chị từng nghỉ sinh hoạt khá lâu như: nhà thơ Vân Bích, nghệ sĩ ngâm thơ Kim Long, nghệ sĩ ngâm thơ Tăng Tri... Diện kiến những con người cũ mà mới ấy, Vũ tiên sinh nửa đùa nửa thật "đi đâu rồi cũng trở về với CLB thôi!".

Và câu nói có phần tếu táo ấy lại ứng nghiệm với đêm "Giới thiệu tác giả, tác phẩm Lê Xuân Tiến"!

Mở đầu buổi sinh hoạt, anh Trần Quang Khanh có cuộc tâm sự mang tính sẻ chia với anh chị em hội viên về nhà văn Lê Xuân Tiến. Những kỷ niệm thiết tha của anh với Lê Xuân Tiến từ những năm anh Tiến sống và làm việc cũng như sinh hoạt tại CLB Văn học Xuân Diệu ở thành phố Quy Nhơn lần lượt hiển hiện như một cuốn phim quay chậm.

Có lẽ trong CLB Văn học Xuân Diệu, và cả trong đám bạn bè Lê Xuân Tiến, Quang Khanh là người hiểu Tiến hơn ai hết. Bởi Khanh có gần 10 năm "làm lính" của Tiến ở Ban Chính trị - Văn Xã báo Nghĩa Bình, rồi báo Bình Định. Và cũng bởi thời ấy (và cả sau này), Tiến quý Khanh như đứa em ruột!

Trong câu chuyện kể của Quang Khanh, mọi người đã hình dung ra được những ngày Tiến sống và làm việc sôi nổi ở Quy Nhơn, cuộc vật vã đấu tranh với bệnh tật hiểm nghèo để có được một cuộc sống bình thường và không thôi nuôi ước mơ cầm bút...

Lê Xuân Tiến từ một cuộc đời dạy học, làm hiệu trưởng một trường cấp hai, rồi viết văn, viết báo. Từ viết nghiệp dư, có truyện ngắn đăng trên tạp chí Văn nghệ Nghĩa Bình, nhiều bút ký đăng trên báo Nghĩa Bình rồi được mời về làm phóng viên báo Nghĩa Bình, lên Trưởng ban biên tập ở báo Bình Định và chuyển về làm báo Lao Động, Báo Sài Gòn tiếp thị ở TP Hồ Chí Minh.

Hơn 10 năm vật lộn với căn bệnh hiểm nghèo: suy thận mãn (giờ anh đã chạy thận nhân tạo 3 lần/ tuần), Tiến vẫn sống và làm việc như người không hề có bệnh. Tiền lương làm báo hằng tháng vẫn đưa đủ cho vợ, tiền nhuận bút đủ dành chữa bệnh và chi tiêu vặt vãnh cho cá nhân! Chấp nhận chung sống hòa bình với bệnh tật và chẳng để nó quật ngã được mình, có lẽ đó là phương châm sống giúp Tiến vượt lên tất cả để làm việc như một nhà báo thực thụ và dành thời gian viết văn. Tiến nỗ lực viết truyện ngắn khi căn bệnh suy thận mãn đã bước qua năm thứ 10! Xin hiểu rằng với rất nhiều người đồng bệnh, chừng ấy thời gian, xác thân đã hòa trong lòng đất!

Vậy mà vượt qua tất cả, đến giờ phút ấy, sau 10 năm vật lộn với bệnh tật, Tiến mới bắt đầu, chính thức bắt đầu cho sự nghiệp văn chương của mình!

Gấp gáp và háo hức!

Chỉ có 2 năm (2007-2008), Tiến liên tiếp cho ra đời 2 tập truyện ngắn "Mê Đạo" và "Người đi tìm hồn". Sức lực bào mòn cho bệnh tật, sức lực lại trỗi dậy mãnh liệt cho một ước mơ...

Với CLB Văn học Xuân Diệu, Lê Xuân Tiến là một trong những hội viên đầu tiên. Từ năm 1990 đến năm 1993, không có cuộc sinh hoạt CLB nào là vắng Tiến. Lần thực tế sáng tác đầu tiên do CLB tổ chức tại xã đảo Nhơn Châu, TP Quy Nhơn, Tiến cho ra đời truyện ngắn "Mê Đạo" gây "đình đám" trong CLB và cả trên văn đàn của Bình Định thời bấy giờ!

Tiến thuộc loại người cấp tiến không chấp nhận nổi kiểu sinh hoạt CLB đến để đọc thơ cho nhau nghe rồi khen nhau là chính. Tiến chê nhiều, và khuyến khích hội viên phải mạnh dạn nói ý nghĩ của mình. Hay thì khen, dở phải chê!

Đêm hôm qua, mọi người cũng "minh bạch" điều đó với Lê Xuân Tiến. 5 bài viết được trình bày tại buổi giới thiệu cộng với 4 phát biểu đều thể hiện sự khen chê rất rõ ràng!

Tiếc là không có Tiến để trực tiếp nghe mà thôi!

Một số hình ảnh tại Đêm cho Lê Xuân Tiến

Lê Hoài Lương khen, chê "Người đi tìm hồn" qua bài đi tìm nghĩa khí Tây Sơn

Cử tọa lặng phắc và chia sẻ

Nhà thơ Lệ Thu, Mai Khê, Tân Chánh... lặng nghe

Cùng tâm trạng với các nhà thơ Vũ Duy Ninh, Vân Bích, Huỳnh Kim Bửu, Lại ĐứcTrung...

Trần Hà Nam thể hiện bài bình luận "Người đi tìm hồn lịch sử " của Hồ Ngạc Ngữ

Chuyển tiếp phần 2 là cuộc trao đổi giữa MC Hà Nam và nghệ sĩ Kim Long

Nghệ sĩ Hải Đường thay đổi không khí bằng một thơ của Thái Nhơn

15 tập "Người đi tìm hồn" và "Mê Đạo" đã đến tay các hội viên trong đêm Lê Xuân Tiến

Nghệ sĩ Tăng Tri cùng bài thơ "ra mắt" CLB của nhà thơ Lệ Thu

Vũ đại ca hả hê với bài "tham... luận" về "Người đi tìm hồn" của mình

Niềm vui trước một bài thơ được Phó Chủ nhiệm Trần Hà Nam chia sẻ trọn vẹn của nhà thơ Lệ Thu

Trao thẻ hội viên cho 2 hội viên mới

Và cảm xúc của "hội viên mới" Lại Đức Trung

Văn học Bình Định xưa và nay

Wed, 18 Feb 2009 16:39:44 +0700

LÊ HOÀI LƯƠNG

Những năm gần đây, khi nói về Bình Định, kèm theo từ "đất võ" người ta còn dùng chữ "trời văn". Đây không hề là cách nói cho thuận miệng. Nhiều tỉnh thành còn khó khăn tìm tên một nhân vật lưu danh về văn hóa, văn học đặt tên cho giải thưởng văn nghệ của tỉnh. Bình Định thì tạm yên tâm với tên gọi Giải Đào Tấn - Xuân Diệu. Thực ra còn hàng chục tên tuổi khác cũng rất xứng đáng. "Trời văn", quả không có từ nào chính xác hơn...

1.

Văn hóa một vùng đất luôn gắn với những đặc điểm căn bản về lịch sử, địa lý, con người của vùng đất đó. Bình Định cũng không ngoại lệ. Trước khi chính thức trở thành miền biên viễn của Đại Việt vào năm 1471, Bình Định là một trong những trung tâm của Champa xưa. Sau này, Bình Định cũng là kinh đô của triều Tây Sơn. Miền biên viễn chắc hẳn là nơi hội tụ những bậc kỳ tài hoặc lê dân lưu đày. Những vỉa tầng văn hóa đã nói hun đúc nên khí chất người Bình Định.

Thế kỷ XIX-XX, Bình Định lưu danh hàng loạt bậc túc nho: Nguyễn Bá Huân, Đào Phan Duân, Nguyễn Trọng Trì, Hồ Sĩ Tạo... Nổi bật trong số này là danh nhân Đào Tấn (1845-1907). Ông Đốc Trấn Nghệ Tĩnh, Lại Bộ Thượng thư triều Nguyễn còn lưu lại đến giờ hơn 200 bài thơ, từ nổi tiếng, những bài viết về lý luận sân khấu và nhất là những vở tuồng hát bội xuất sắc. Cần nói thêm, người thầy của ông, cụ tú Quỳnh Phủ Nguyễn Diêu cũng để lại những vở tuồng hát bội đến nay được xưng tụng là tuồng thầy: "Ngũ hổ bình Liêu", "Cổ miếu vãng ca" (thường được gọi là Nguyệt Cô hóa cáo) và "Liệu Đố".

Những năm đầu thế kỷ XX, Bình Định lại có cơn "địa chấn" trong làng văn: thời thơ Mới với Nhóm thơ Bình Định, Trường thơ Loạn. Nhóm thơ Bình Định có 4 người chính, văn giới yêu mến gọi là nhóm Tứ Linh: Long, Lân, Quy, Phụng (hay còn gọi là Bàn Thành Tứ Hữu: bốn người bạn ở thành Đồ Bàn) là Hàn Mặc Tử, Yến Lan, Quách Tấn, Chế Lan Viên theo thứ tự. Nhóm thơ này đã góp vào nền thơ Việt thế kỷ XX những bài thơ đặc sắc. Vài năm sau, cùng với thi sĩ siêu thực Bích Khê từ Quảng Ngãi vào, Hoàng Diệp và vài người khác, nhóm đã thành Trường thơ Loạn, với tuyên ngôn nổi tiếng là lời bạt của Hàn thi sĩ cho tập "Giếng loạn" của Yến Lan.

Ấy là chưa kể "ông hoàng thơ tình" Xuân Diệu lúc này đã thành danh ở Hà Nội. Bằng các tập "Thơ thơ", "Gửi hương cho gió", thi sĩ tài hoa này đã không cần ồn ào tranh luận, góp phần căn bản cho thắng lợi của thơ Mới.

Bình Định thời này đã dựng lên sừng sững một trời thơ. Mỗi người với thời gian sống, sáng tác có khác nhau nhưng đều đã đóng góp lớn cho nền thơ đất nước.

Nếu như trước năm 1945, Bình Định là vùng thơ lạ, nhiều hương sắc độc đáo thì sau năm 1954, sau những biến động lớn của đất nước, văn học Bình Định cũng có những thay đổi đáng kể. Những nhà thơ tập kết ra Bắc hoặc ở trên đất Bắc Chế Lan Viên, Yến Lan, Xuân Diệu... sau này thêm Phạm Hổ viết khá thành công cho thiếu nhi, tiếp tục sự nghiệp thơ trong cảm hứng chung vì đại cuộc của dân tộc.

Rất lặng thầm và như những con ong cần mẫn, đến giờ, người Bình Định tự hào ghi nhận thêm những tên tuổi đóng góp cho đất nước: hai nhà nghiên cứu hàng đầu về sân khấu truyền thống: Mịch Quang, Vũ Ngọc Liễn. Riêng nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Liễn như một sự xuất hiện kịp thời để phục dựng các giá trị của hát bội Bình Định với cuốn sách "Góp nhặt dọc đường" cùng những sưu tập, biên khảo các trước tác của Đào Tấn: thơ và từ, tuồng hát bội, những bài lý luận sân khấu...

Lực lượng sáng tác của Bình Định sau ngày đất nước thống nhất 1975 đến nay cũng rất phong phú, đa dạng. Cái thời khoác ba lô về xây dựng phong trào văn nghệ sau năm 1975 còn tràn đầy sức sáng tác đến giờ phải kể đến các nhà văn nhà thơ: Lệ Thu, Hà Giao, Cao Duy Thảo, Ngô Thế Oanh, Nguyễn Thanh Hiện... tiếp theo là Xuân Mai, Văn Trọng Hùng... Mỗi người một sở đắc nhưng đều đang đóng góp. Thời này cần nhắc tên hai nhà thơ nữa cũng thành danh ở Bình Định: Lê Văn Ngăn, người gốc Huế và Nguyễn Văn Chương, người Hà Tây.

Lớp trẻ đã sớm khẳng định về thơ là Nguyễn Thanh Mừng, Quang Vĩnh Khương, Trần Thị Huyền Trang. Lẳng lặng bồi dần vào vườn thơ Bình Định cần kể đến Mai Thìn, Nguyễn Thanh Xuân, Đào Duy Anh, Khổng Vĩnh Nguyên...

Mươi mười lăm năm qua văn xuôi Bình Định khá khởi sắc với những khẳng định đáng kể trên các diễn đàn chính của văn học đất nước Văn Nghệ, Văn Nghệ Quân Đội. Hàng loạt các giải thưởng truyện ngắn của Lê Hoài Lương, Nguyễn Mỹ Nữ, Trần Thị Huyền Trang, nhiều truyện ngắn vào top ten năm, vào các tuyển tập truyện ngắn hay. Có thể nói sự bừng rộ của văn xuôi hiện nay khiến cho "trời văn" Bình Định một lần nữa trở lại thăng bằng và là tín hiệu mừng.

Trên đất hát bội Đào Tấn đến nay đã có hai gương mặt kịch tác gia tên tuổi. Đó là Lê Duy Hạnh và Văn Trọng Hùng. Với "Mặt trời đêm thế kỷ", "Trời Nam"... mới đây là vở thể nghiệm "Cội nguồn" và sắp tới là "Năm 2222", Lê Duy Hạnh không ngừng gây ngạc nhiên về kịch bản sân khấu. Văn Trọng Hùng làm thơ rồi viết kịch. Thơ ông bất ngờ ở cái tứ nhưng kịch còn quyết liệt hơn. Những giải thưởng, những góp mặt sang trọng vào các tuyển kịch lớn tầm Quốc gia đã khẳng định bút lực hai người.

Văn học Bình Định vẫn đang trong cuộc nối tiếp không ngừng và tràn đầy hy vọng.

L.H.L

Trong trẻo mãi tiếng thơ trên mộ Hàn

Fri, 06 Feb 2009 13:19:00 +0700

TRẦN QUANG KHANH

Một đêm thơ Nguyên Tiêu trên Mộ Hàn Mặc Tử
Ảnh Đào Tiến Đạt

Một mai kia ở bên khe suối ngọc

Với sao sương tôi nằm chết như trăng

Không nhìn thấy nàng tiên mô đến khóc

Đến hôn tôi và rửa vết thương tâm

Tôi là một tín đồ của thơ Hàn Mặc Tử và may mắn được là cư dân của thành phố Quy Nhơn - nơi có thắng cảnh Ghềnh Ráng tuyệt đẹp ôm trong lòng đồi Xuân Vân ủ kín nghìn năm di cốt Hàn Mặc Tử. Khi buồn quá, khi vui quá, khi có bạn bè xa... tôi vẫn thường đến bên mộ Hàn. Lúc thì thẫn thờ nhìn lên đỉnh đồi mặc tưởng cùng mây giăng trắng lốp, lúc thì ngẩn ngơ với nắng chiều lóa bên thềm biển màu nước mía và cũng không ít khi trắng đêm tưới rượu xuống mồ ngửa cổ đọc thơ Hàn.

Năm 1986, lần đầu tiên trong đời, tôi qua dốc Mộng Cầm lở lói màu đất đỏ, sỏi ngổn ngang chuồi dưới bàn chân. Mộ Hàn Mặc Tử hoang vu lẩn khuất sau những lùm cây dại, kẽm gai chằng chịt, khuất lấp lối vào. Hoa quanh mộ Hàn chỉ là hoa rừng hoang dại, hoa sim tím, hoa mướp vàng. Bên một gốc ké to phía trước mộ, không còn thân, không còn tàn lá, một cụ già rách rưới ngồi nhổ cỏ. Tôi là người xứ đạo - cụ già nói - không biết nhiều về thơ Hàn Mặc Tử, chỉ biết ông là người nổi tiếng và cùng họ đạo. Hằng ngày tôi đến đây quét dọn và hương khói, du khách đến thăm mộ thỉnh thoảng cũng biếu tôi vài mươi đồng. Cho đến bây giờ trong ký ức tôi vẫn hằn rõ ngôi mộ hoang vu ấy.

Đến đầu những năm 1990, con đường từ đầu dốc Mộng Cầm lên mộ Hàn Mặc Tử mới được mở dẫu hãy còn bé nhỏ, ngoằn ngoèo; khu đồi quanh mộ Hàn Mặc Tử đã bắt đầu phong quang. Một số cụ già hưu trí ở địa phương đã bỏ công sức khai hoang mở lối. Các cụ tìm hoa tìm kiểng trồng quanh mộ Hàn. Các cụ dựng biển đề thơ Hàn và cũng đặt luôn trên mộ Hàn cái "Hòm từ thiện". Du khách ngày một thêm đông, mộ Hàn quanh năm nghi ngút khói hương. Khu mộ cũng sầm uất dần lên với những ngôi nhà tự lấn chiếm. Du khách đến rồi đi còn chút gì vương lại là nỗi thương cảm cho cái văn hoá lem nhem quanh mộ Hàn.

Cuối những năm 1990, Ghềnh Ráng được trao về cho thành phố Quy Nhơn, những tháng ngày gian lao đánh vật cùng lệnh giải toả. Và rồi cuối cùng khu di tích danh thắng Ghềnh Ráng cũng đã được trả lại với nguyên nghĩa văn hoá của bảo tồn tôn tạo. Bây giờ mộ Hàn Mặc Tử đã xinh đẹp hơn nhiều. Với dự án xây dựng khu du lịch Ghềnh Ráng, Công ty công viên cây xanh và chiếu sáng đô thị Quy Nhơn đã bê tông hoá Dốc Mộng Cầm và "men hoá" mộ Hàn. Phía sau ngôi mộ, Nhà lưu niệm Hàn Mặc Tử được dựng lên và đã mở cửa trong dịp kỷ niệm 89 năm ngày sinh Hàn Mặc Tử. Đây là Nhà lưu niệm Hàn Mặc Tử thứ 2 ở Quy Nhơn, sau Nhà lưu niệm được xây dựng trong Bệnh viện phong và da liễu Quy Hòa. Du khách đến mộ Hàn Mặc Tử ngày nay có dịp được nhìn ngắm nhiều di ảnh của Hàn, của gia đình và cả những người Hàn từng yêu, từng ấp ủ. Bên cạnh Nhà lưu niệm là Sân thơ với cảnh quang được tạo dựng rất thơ, rất hữu tình của những khóm trúc, những hàng dương... Đây sẽ là nơi dành cho bạn thơ đêm đêm đến bên Hàn.

Và nơi đây, Câu lạc bộ Văn học Xuân Diệu cũng đã 2 lần tổ chức đêm thơ Hàn Mặc Tử thu hút hàng trăm người đến sẻ chia. Những câu thơ bất tử vút lên trong không gian tuyệt đích của biển, trăng, ngàn. Hẳn là điều không dễ thấy ở bất cứ nơi đâu.

Giờ đây, di tích Ghềnh Ráng, mộ Hàn Mặc Tử đã nằm trong sự quản lý của Công ty du lịch Sài Gòn - Quy Nhơn. Sân thơ thứ hai bên hông mộ Hàn được mở rộng mênh mông cùng với cảnh quan xinh đẹp và thoáng đãng mà đêm thơ Nguyên Tiêu năm Đinh Hợi đã mở màn...

Mai sau, rồi mai sau nữa, có thể tôi còn nhìn thấy hoặc không nhìn thấy nhưng hẳn rằng mộ Hàn Mặc Tử rồi sẽ đẹp thêm ra và tiếng thơ bên mộ Hàn sẽ còn vang mãi, trong trẻo mãi đến xưa sau...

Nguyên Tiêu năm 2007
T.Q.K

"Con cua đá" suýt chết yểu

Mon, 22 Dec 2008 07:35:32 +0700

NGUYỄN DỰ
(Nhân ngày thành lập QĐNDVN)

Những năm sáu mươi đến tám mươi của thế kỷ trước, bài hát "Con cua đá" đã xuất hiện thường xuyên trong các đợt hội diễn toàn quân, liên hoan nghệ thuật quần chúng LLVT các cấp. Tiết mục tam ca vui nhộn và mang tính quần chúng này ít ai biết rằng số phận của nó cũng rất long đong và đã suýt chết yểu vì bị cho là "nhạc giật gân"...

Tháng 8.1965, sau khi bị quân dân khu 4 sử dụng pháo phòng không tầm thấp và súng bộ binh giáng trả quyết liệt các đợt oanh kích của không lực Mỹ, bọn địch đã tăng cường kiểm soát các tuyến đường biển, đường sông, đường bộ của vùng đất này. Trong thời điểm ác liệt ấy, cấp trên điều động một đoàn văn nghệ sĩ ra phục vụ cán bộ, chiến sĩ đảo Cồn Cỏ. Đoàn đi gồm có: nhạc sĩ Lương Ngọc Trác, nhà văn Nguyễn Khải, hoạ sĩ Quang Thọ, nhà quay phim Phạm Hanh, nhà viết kịch Sĩ Hanh, cùng 5 chiến sĩ văn công: Nguyễn Phu, Ánh Dương, Minh Cảnh, Kim Huệ và Phan Ngạn. Nhận lệnh ra đảo chỉ một tuần rồi trở lại đất liền, nhưng bị địch đánh phá liên tục nên một tháng trôi qua vẫn không thể vào được. Lúc đầu, anh em văn nghệ sĩ ăn chế độ 7 lạng gạo/ ngày; dăm ba hôm phải hạ xuống dần 5 lạng, rồi đến 3 lạng, 2 lạng/ ngày... Anh em phải bắt cua, mò ốc, hái rau quanh đảo để ăn thay cơm. Lại có tin địch sắp đổ bộ lên đảo. Đảo trưởng ra lệnh mỗi cán bộ, chiến sĩ phải đào 5 mét giao thông hào để phòng thủ, bảo vệ đảo. Không có bộc phá, xà beng nên anh em phải vạt cây máu chó (một loại cây mọc rất nhiều trên đảo) để đào công sự.

Bom đạn, đói khát; gạo tính từng hạt, nước đong từng giọt; anh em văn nghệ sĩ cùng cán bộ, chiến sĩ đảo Cồn Cỏ phải ngày đêm bám giữ chiến đấu với quân thù. Ngồi bên cửa hầm, Phan Ngạn viết bài kể chuyện đảo theo điệu lía dân ca khu 5: "Cồn Cỏ có con cua đá, rau dền, rau má, lá bứa canh chua, lính chén thật no đánh Mỹ càng khỏe". Nghe hát, ba chiến sĩ đang đào hào cạnh đó đề nghị Phan Ngạn chuyển thành tam ca vui. Nghĩ hợp lý, thế là Phan Ngạn chuyển luôn "Cồn Cỏ ấy có con cá đua là con cua đá". Vừa lúc Trung úy Ngọc Cừ- Chính trị viên phó đi ngang, Phan Ngạn mời cùng viết một bài hát để kỷ niệm những ngày sống trên đảo. Phan Ngạn xướng, Ngọc Cừ ghi hết đoạn 1 thì phải đi nhận bàn giao. Bài hát tạm dừng lại. Đêm xuống, đoàn văn nghệ sĩ được lệnh vào đất liền, dưới sự hướng dẫn và đưa đón của thanh niên ba chi đoàn huyện Vĩnh Linh viết quyết tâm thư bằng máu quyết tâm cứu đảo. Sáng hôm sau đến Vĩnh Mốc, Phan Ngạn tiếp tục nhờ nhạc sĩ Thái Quý ghi tiếp đoạn 2 và 3. Khấp khởi vì đã hoàn thành bài hát, Phan Ngạn mang lên thông qua lãnh đạo đoàn. Nhưng bài hát "Con cua đá" tác giả Ngọc Cừ- Phan Ngạn không được duyệt, vì "tiết tấu nhạc giật gân".

Sau đó không lâu, nhân dịp đoàn đến phục vụ nhà thơ Tố Hữu vào Nghệ An công tác. Theo yêu cầu, anh Chất- đoàn phó- đem bài hát này ra hát cho Tố Hữu nghe. Nghe xong, Tố Hữu bảo: "Sáng mai bảo anh Ngạn đem bài hát cho tôi". Được tin, đêm ấy Phan Ngạn nhờ nhạc sĩ Thái Quý chép lại trọn vẹn bài hát rồi mang đến đưa cho Tố Hữu. Sau đó khi đang ở chiến trường Trà My- Quảng Nam, Phan Ngạn đã được nghe bài hát của mình phát trên đài Tiếng nói Việt Nam.

Tháng 9.2008, nhạc sĩ Lê Ánh Dương (là em con chú ruột với Ngọc Cừ) viết thư gửi cho Phan Ngạn và bảo nên đăng ký với Trung tâm bảo vệ quyền tác giả để hưởng tiền nhuận bút. Lúc lâm bệnh nặng, Phan Ngạn có tâm sự: "Nếu không có Tố Hữu thì có lẽ "Con cua đá" ù đã bò vào hang từ lâu rồi. Điều đáng nói hơn cả là, nếu không có củ khoai non ở cồn Tiên, dốc Miếu bị pháo giặc vùi lấp được moi lên; nếu không có bát cơm rút từ những gié lúa trộn bùn do bom Mỹ cày xới; nếu không sống chân thành với đảo Cồn Cỏ thì làm sao tôi và anh Ngọc Cừ sáng tác được bài hát "Con cua đá"".

Thời gian đã lần lượt đưa Tố Hữu, Ngọc Cừ, Phan Ngạn đi về cõi vĩnh hằng nhưng bài hát "Con cua đá" vẫn sống mãi với những người chiến sĩ trẻ vui nhộn, sôi nổi cùng nhiệm vụ.

N.D

Tình thơ Lê Bá Du

Sat, 20 Dec 2008 14:33:04 +0700

TRẦN HÀ NAM

Hội viên Lê Bá Du vừa vĩnh biệt chúng ta! Để tưởng nhớ anh, một hội viên có quá trình gắn bó và đóng góp, CLB Văn học Xuân Diệu xin trân trọng giới thiệu lại bài viết của PCN Trần Hà Nam trong đêm giới thiệu thơ Lê Bá Du thay một nén tâm hương!

Tình thơ Lê Bá Du

Lê Bá Du đã qua tuổi "ngũ thập tri thiên mệnh", vậy mà đọc thơ của anh vẫn còn mượt mà những vần điệu của lứa tuổi hai mươi. Anh đã kiên trì hành trình tìm nàng thơ và đã lưu dấu trong lòng bạn đọc được ít nhiều thương mến.

Thơ Lê Bá Du là những mảng hồi ức, những giấc mơ, rất dịu dàng đầy luyến nhớ:

... Đưa em về vùng quê
Mưa đầu mùa bất chợt
Vuốt ướt mái tóc thề
Đọng bờ môi ấm ngọt...
(Kỷ niệm)

Anh không ham hố tìm tòi cách tân thơ mà thường chọn cho mình một giọng điệu tâm tình quen thuộc để gửi gắm những nỗi niềm thơ. Ngay cả trong đề tài cũng thường gắn với những gì rất riêng tư, thường là những câu chuyện nho nhỏ, những giấc mơ xinh xinh. Phải chăng vì vậy phần lớn các bài thơ mới dừng lại ở ý tưởng chứ chưa tạo thành một tứ riêng? Thơ anh đến được với bạn đọc thường là nhờ vào những hình ảnh quen, những suy tư mà người đọc ít nhiều nhận ra chút tình đồng điệu:

Lạc loài giữa phố bơ vơ
Lối ngang đường dọc bàn cờ ngược xuôi
Nửa như tới, nửa như lui
Lòng ai lắm ngả để tôi lạc loài
(Lạc loài)

Anh tự nhận mình là một kẻ lang bạt, phải chăng vì vậy ta nhận ra anh thường khát khao một bến dừng bình yên? Đôi khi trong thơ anh thoáng nét suy tư của một người từng trải nhưng những suy tư ấy chưa thật sự sâu sắc và chưa thật đọng. Những "giọt sầu", "lỗi hẹn", "hững hờ" dễ trở thành sáo ngữ, thơ bị lộ ý và trở nên dễ dãi. Nhưng khi những kỷ niệm đã thành máu thịt một đời, thơ anh trở nên đằm thắm lạ thường.

Theo tôi, bài thơ thành công nhất của Lê Bá Du là Về thăm Tuy Phước quê em, ở đó đã kết hợp được tình yêu - tình quê hương và rất nhiều trăn trở của một đời lang bạt. Ta nghe được một lời tâm tình rất thật, rất sâu sắc:

Xin người chớ vội đổi thay
Lũy tre khói bếp luống cày mạ xanh
Đời ta lang bạt đã đành
Bỗng dưng phút chốc hóa thành trẻ con

Quả thật, mỗi người chúng ta sẽ mãi vẫn là một đứa trẻ khi về lại cùng quê hương. Cái hay của bài thơ là chỗ quê em đã thành quê anh, để tình đời - tình quê - tình người càng thêm nồng đậm.

Với một người làm thơ đã bước qua tuổi năm mươi như Lê Bá Du, chúng ta không trông chờ có những bước đột phá, những giọng điệu mới mẻ hay một ý tưởng táo bạo như các nhà thơ trẻ. Chỉ mong sao anh giữ được mãi bền tình thơ để góp cho đời thêm những tiếng tâm tình lắng đọng.

T.H.N

Một số giải pháp phát triển văn học nghệ thuật Bình Định

Wed, 05 Nov 2008 16:25:44 +0700

BÁ NGUYÊN

Một chuyến thực tế sáng tác của Chi hội Văn học

Để xây dựng đội ngũ văn nghệ sĩ Bình Định giàu tình yêu quê hương đất nước, có năng lực sáng tạo, đoàn kết, gắn bó với nhân dân và sự nghiệp đổi mới, làm nòng cốt trong hoạt động văn học, nghệ thuật, có nhiều tác phẩm đạt giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao; trong chương trình hành động của Tỉnh ủy thực hiện Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị đã đề ra 6 giải pháp.

Một là, tiếp tục đổi mới, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển mạnh mẽ, đa dạng về đề tài, nội dung, loại hình, phương pháp sáng tác văn học - nghệ thuật, thúc đẩy sự tìm tòi thể nghiệm, nâng cao chất lượng toàn diện các hoạt động văn học - nghệ thuật trên địa bàn tỉnh, phản ánh chân thực, sinh động cuộc sống của con người và quê hương Bình Định. Tiếp tục duy trì và nâng cao chất lượng giải thưởng văn học nghệ thuật Đào Tấn, Xuân Diệu. Tổ chức cho văn nghệ sĩ đi thực tế, tham gia các trại sáng tác; khuyến khích phong trào sáng tác quần chúng.

Hai là, tăng cường bồi dưỡng nâng cao nhận thức về vai trò, vị trí và tính đặc thù của hoạt động văn học - nghệ thuật cho cán bộ, đảng viên, đặc biệt là cán bộ lãnh đạo, quản lý trong hệ thống chính trị, cán bộ trực tiếp lãnh đạo, quản lý trên lĩnh vực văn học nghệ thuật. Định kỳ các cơ quan có trách nhiệm thông báo thông tin về tình hình thế giới, trong nước, trong tỉnh cho văn nghệ sĩ để họ bám sát thực tiễn đổi mới của tỉnh để sáng tác.

Ba là, xây dựng quy hoạch và kế hoạch phát triển dài hạn các bộ môn nghệ thuật truyền thống, các lĩnh vực văn học - nghệ thuật phục vụ cho sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Tổ chức có hiệu quả các hoạt động bảo tồn, nghiên cứu, giới thiệu các loại hình văn hóa, nghệ thuật truyền thống; đồng thời tiếp thu có chọn lọc tinh hoa nghệ thuật có giá trị để làm phong phú thêm kho tàng văn học - nghệ thuật của tỉnh. Thực hiện có hiệu quả chủ trương xã hội hóa văn học nghệ thuật, động viên các tầng lớp nhân dân, các tổ chức xã hội tham gia phát triển văn học nghệ thuật. Nhà nước bảo đảm kinh phí thực hiện các chương trình mục tiêu lớn về văn học - nghệ thuật, thực hiện đúng và có hiệu quả chế độ đãi ngộ tài năng sáng tạo văn học - nghệ thuật. Ngăn chặn, xử lý kịp thời các hoạt động sáng tác, truyền bá những sản phẩm văn học - nghệ thuật có nội dung tư tưởng lệch lạc, độc hại, làm thất bại âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù địch chống phá ta trên lĩnh vực văn học - nghệ thuật.

Bốn là, tăng cường các biện pháp xây dựng, phát triển văn nghệ quần chúng, thường xuyên tổ chức hội thi, hội diễn văn nghệ quần chúng để định hướng và phát triển phong trào. Hướng dẫn, khuyến khích quần chúng tham gia sáng tạo, bảo tồn, truyền dạy và phát huy các giá trị văn hóa, văn nghệ truyền thống dân tộc. Các ngành chức năng phối hợp kiểm tra, đôn đốc, giám sát việc thực hiện giáo dục nội dung văn hóa nghệ thuật ở các trường phổ thông theo quy định của Bộ Giáo dục - Đào tạo.

Năm là, đầu tư nâng cấp và nâng cao hiệu quả hoạt động của Trường Trung cấp văn hóa nghệ thuật tỉnh để thực hiện nhiệm vụ đào tạo, bồi dưỡng, ươm mầm các tài năng trẻ về văn học - nghệ thuật. Đẩy mạnh công tác lý luận phê bình văn học nghệ thuật nhằm định hướng thẩm mỹ của công chúng. Phấn đấu có những công trình nghiên cứu, phê bình văn học có giá trị, đáp ứng kịp thời yêu cầu phát triển văn học nghệ thuật của tỉnh.

Sáu là, xây dựng và phát triển đội ngũ văn học nghệ thuật đáp ứng yêu cầu thời kỳ phát triển mới. Nâng cao hiệu quả hoạt động của Hội văn học nghệ thuật của tỉnh trong việc tập hợp, đoàn kết văn nghệ sĩ, phát triển hội viên, phát huy tính chủ động, tích cực xã hội và khả năng sáng tạo của đội ngũ văn nghệ sĩ. Hoàn thiện mô hình tổ chức và hoạt động của các chi hội phù hợp với thời kỳ mới. Củng cố, kiện toàn bộ máy tổ chức của Hội văn học nghệ thuật tỉnh; nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng đoàn Hội văn học nghệ thuật tỉnh. Quan tâm bồi dưỡng, kết nạp vào Đoàn, vào Đảng những văn nghệ sĩ có nhiều cống hiến, sáng tạo và đảm bảo các tiêu chuẩn quy định.

B.N

Tình nghĩa trong ca dao

Sun, 26 Oct 2008 08:04:14 +0700

TRẦN HÀ NAM

Ca dao ra đời từ ngàn xưa, gắn với cuộc sống trăm đắng ngàn cay nhưng đậm tình nặng nghĩa. Những câu hát phản chiếu đời sống tâm hồn, đời sống tình cảm của người bình dân, chứa đựng những đạo lí dân gian sâu sắc.

Những đề tài ca dao bắt nguồn từ thực tế cuộc sống lao động sản xuất và những sinh hoạt đời thường, từ những rung động tinh tế trước thiên nhiên, từ đời sống thuần hậu chất phác của người lao động. Chính vì thế, những hình ảnh ca dao mộc mạc nhưng mang theo bao hơi thở tâm tình, những nỗi niềm thân phận. Toát lên từ những lời ca là ý thức về phẩm giá, nhân cách, là những tình cảm thương nhớ đợi chờ, là khát vọng được sẻ chia, là ước ao về cuộc sống thủy chung mặn nồng.

Ta hãy nghe những lời tình tự trong mô-tip thân em quen thuộc của ca dao:
Thân em như tấm lụa đào
Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai
Không ngẫu nhiên đâu, khi những ví von về người phụ nữa lại gắn với hình ảnh "tấm lụa đào" gợi cảm, vừa mềm mại dịu dàng như bản tính cố hữu của người phụ nữ, vừa tươi tắn sắc đào, tươi như sức sống mãnh liệt của tâm hồn. Thế nhưng tấm lụa cao quí ấy đã trở thành món hàng trao đổi - phất phơ giữa chợ. Thân phận người phụ nữ ngày xưa là thế, mỏng manh, phụ thuộc không biết đi đâu về đâu giữa dòng đời trong đục khó phân. Bởi thế, lời ca dao như một tiếng than, ngậm ngùi trong câu hỏi vọng lên biết vào tay ai? Dẫu phải rơi vào những nghịch cảnh như vậy, những lời ca về thân em vẫn toát lên một niềm kiêu hãnh về phẩm giá:
Thân em như củ ấu gai
Ruột trong thì trắng, vỏ ngoài thì đen
Ai ơi, nếm thử mà xem
Nếm ra, mới biết rằng em ngọt bùi.
Trong lời ca dao này, chứa đựng cái nhìn dân gian quanh việc đánh giá hình thức - nội dung, hiện tượng - bản chất qua một so sánh trực quan với củ ấu gai nhỏ bé. Vẫn là cách nói nhún nhường thân em, nhưng kín đáo bộc lộ vẻ đẹp "ruột trong thì trắng" đối lập với vẻ bề ngoài đen đủi xấu xí. Lời nhắn nhủ "ai ơi nếm thử mà xem" vừa như trách móc, vừa như thiết tha mong mỏi ai ơi kia sẽ đến với nhau vì cái "ngọt bùi" nồng nàn tình nghĩa. Không chỉ là tiếng nói tỏ bày tấm lòng, bài ca dao còn ẩn chứa nỗi niềm cay đắng thân phận, bởi lẽ người đời đôi khi lại phũ phàng thờ ơ với những vẻ đẹp thực chất mà đuổi theo cái hào nhoáng bề ngoài. Bởi thế, những tâm tình cất lên như một sự cảnh tỉnh, một lời nhắc nhở con người đến với nhau bằng tấm lòng.

Ca dao có khả năng chắt lọc nghệ thuật sống từ chính những cái cụ thể gần gũi trong đời sống hàng ngày để tạo ra những liên tưởng gắn với thế giới tâm hồn phong phú tinh tế, với những tình cảm phức tạp của con người. Một vị khế chua mang theo bao xót xa cho tình duyên không trọn vẹn. Những nghịch cảnh bất công trong cuộc đời cũ luôn là lực cản khiến cho đôi lứa phải chia lìa. Trong những trái ngang ấy, lời ca dao cất lên bao thiết tha nhung nhớ:
... Mặt trăng sánh với mặt trời
Sao Hôm sánh với sao Mai chằng chằng
Mình ơi! có nhớ ta chăng?
Ta như sao Vượt chờ trăng giữa trời
Tâm sự "mình - ta" biết bao quyến luyến! Mô-tip mình - ta bao giờ cũng đọng lại những ân tình sâu nặng trong đời sống tình cảm của người bình dân. Tình yêu đôi lứa được sánh với ánh sáng mặt trăng, mặt trời, đặc biệt là các liên tưởng gắn với sao Hôm sao Mai - tuy hai mà một thật khắng khít. Từ đó hướng tới những giá trị cao cả bất tử của tình nghĩa dành cho nhau. Và cũng thật thú vị biết bao khi ánh sao kia lại biến thành "sao Vượt" băng qua bao trở lực đón nhận tình cảm nồng nàn. Ca dao đã diễn tả nỗi lòng hướng về nhau thật tinh tế:
Khăn thương nhớ ai
Khăn rơi xuống đất
Khăn thương nhớ ai
Khăn vắt lên vai...
Ta nghe như có bao dùng dằng thương nhớ trong từng lời nồng nàn. Khăn thương nhớ ai, đèn thương nhớ ai... từng động tác, từng cái nhìn như mang theo cái bồn chồn lo lắng cho duyên tình trắc trở. Nhịp thơ dàn trải, mong manh. Có thể hình dung ra từng cử chỉ, từng động tác dồn nén nhớ thương. Lời ca dao gợi lên bao suy ngẫm về hoàn cảnh trớ trêu của người phụ nữ không tự định đoạt được duyên tình của mình. Bức tranh tâm trạng ấy vừa được tạo nên bằng những hình ảnh nối kết khăn - đèn - mắt, vừa là điệp khúc tâm trạng đầy day dứt "... thương nhớ ai" - hàm chứa trách móc giận hờn. Khoảnh khắc người con gái đối diện chính mình cũng là lúc ta nhận ra chiều sâu tâm hồn đằm thắm thủy chung, nhận ra nỗi lòng ngổn ngang trăm mối tơ vò. Bài ca dao này cũng như một lời ca dao tương tự: đêm qua ra đứng bờ ao/ trông cá cá lặn trông sao sao mờ.... Mỗi vật được nhắc đến như chứa đựng trong đó cả tấm tình hướng về nhau. Nhịp lục bát khép lại tâm tư trĩu nặng:
Đêm qua em những lo phiền
Lo vì một nỗi không yên mọi bề
Lời ca dao kín đáo như oán như than, hé mở bao bất công ngang trái, trắc trở tình duyên. Không gian cảnh vật như chứa đựng nỗi niềm con người, thành tâm trạng cất lên lời nhắn nhủ tha thiết. Nhưng có thể thấy cùng với niềm tin son sắt, tình cảm nhớ nhung, không bao giờ ca dao lại đem đến cảm giác ủy mị yếu đuối mà luôn đau đáu một tấm òng chung thủy.

Ngay trong những hoàn cảnh đắng cay chua xót, trong sự cách xa chia lìa, tấm lòng người bình dân dành cho nhau thật bền bỉ:
Muối ba năm muối đang còn mặn
Gừng chín tháng gừng hãy còn cay
Đôi ta tình nặng nghĩa dày
Có xa nhau đi nữa ba vạn chín nghìn ngày mới xa
Hình tượng "muối mặn - gừng cay" từ lâu đã gắn với cuộc sống bình dị của người dân quê: "Tay bưng đĩa muối chấm gừng - Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau". Cái mặn nồng của ân tình, cái cay cực cùng nếm trải đã kết lại những tấm lòng. Thời gian dù có cách xa, vị đời có thể nhạt nhẽo, nhưng những ân tình đã thành gừng cay muối mặn thì không có một trở lực nào có thể làm lạt phai. Ân tình ấy được đo bằng thời gian đời người ba vạn chín nghìn ngày - trăm năm, đã trở thành lẽ sống đậm đà tình nghĩa thủy chung của dân tộc. Thật cụ thể và sâu sắc biết bao những lời lẽ mộc mạc mà chắc nịch chi li như vậy, Tình yêu, lòng chung thủy đã gắn kết nên đôi lứa, giúp con người vượt qua qui luật khắc nghiệt của tạo hoá. Độ nồng nàn của tình cảm, sức mạnh của tình yêu vượt lên cả cái chết.
Tình nghĩa trong ca dao phong phú , tinh tế và sâu sắc, trở thành nền tảng đạo lý và vẻ đẹp tâm hồn của dân tộc. Mỗi lời ca dao mang theo bao tâm tư, khát vọng, giúp con người vượt lên nghịch cảnh, sống với nhau trọn vẹn nghĩa tình. Cũng nhờ vậy, những vẻ đẹp cuộc đời đi vào ca dao đáng yêu, đáng quí biết bao. Sức sống ca dao mãi mãi trường tồn cùng dân tộc, gắn với vẻ đẹp của những tâm hồn nhân hậu, cao cả, trong sáng của người bình dân.

T.H.N

Tản mạn sau đêm “Lê Bá Duy và như những cơn mưa”

Thu, 16 Oct 2008 14:17:14 +0700

LÊ BÁ DUY

M.C Đặng Quốc Khánh

Với tôi, đêm nay có một ý nghĩa thật đặc biệt, một đêm có "hình hài", hiện hữu và hằn sâu trong ký ức!

Tôi đã lặng lẽ cắm bình hoa do người bạn đồng nghiệp (KC) mang từ Tuy Phước đến tặng tại đêm "Lê Bá Duy và Như những cơn mưa". Tôi lại lặng lẽ mang hoa về đặt lên trên bàn làm việc. Hoa vẫn tươi, hương vẫn còn ngan ngát...

Như những đêm sinh hoạt thường kỳ hàng tháng vào mỗi ngày 14, nhưng chủ đề chính của CLB Văn học Xuân Diệu đêm nay là "Lê Bá Duy và Như những cơn mưa". Người dẫn chương trình là nhà giáo - nhà thơ Đặng Quốc Khánh (Phó Chủ nhiệm CLB). Chủ nhiệm Trần Quang Khanh nhà có giỗ, phải tiếp khách; Phó Chủ nhiệm Trần Hà Nam đang bảo vệ thạc sĩ tại Hà Nội. Ban chủ nhiệm đêm nay có hai Phó chủ nhiệm: Đặng Quốc Khánh và Nguyễn Đình Sinh.

Phạm Vân Hiền từ Phù Cát cũng đã vượt hơn 40 cây số về Trung tâm VHTT tỉnh tham dự. Nhà văn Mang Viên Long, nhà thơ Phạm Văn Phương từ thị trấn Bình Định (An Nhơn) nghe giới thiệu thơ Lê Bá Duy cũng đến! Các anh Nguyễn Huy Hoàng, Tân Chánh, Phan Văn Thuần, Duy Quyên, Trần Như Luận... Chị Hải Đường, Minh Đường, Diệu Diệu, Nguyễn Thị Phụng... cùng các bạn Hà My, Hồ Kim Chi, Lại Đức Trung và một số sinh viên thuộc CLB sáng tác Trẻ Đại học Quy Nhơn cũng đã có mặt!

Buổi sinh hoạt diễn ra trong không khí thân mật, ấm cúng dẫu ngoài đường, trời vẫn mưa.

Tôi rất vui khi anh Nguyễn Đình Sinh đọc lại những bài viết của nhà văn Hồ Tĩnh Tâm, Mang Viên Long... cảm nhận tập thơ Như những cơn mưa. Những phát biểu chân tình, những góp ý thẳn thắn của các anh Mang Viên Long, Trần Như Luận, Nguyễn Huy Hoàng, Phạm Văn Phương và bạn Lại Đức Trung... làm tôi xúc động!

Với tôi, người làm thơ có hạnh phúc nào hơn khi những đứa con tinh thần của mình chào đời được nhiều bạn đọc trân trọng, đồng cảm.

Người làm thơ ai không nuôi niềm hy vọng, chỉ cần có tiếng nói tri âm sự cô độc sẽ vơi dần. Cái "khuyết" ở đời bớt đi một chút! Ai không muốn có một bài thơ, vài câu thơ được bạn đọc ghi nhớ! Đó là hạnh phúc! Lặng lẽ sống, lặng lẽ viết, lặng lẽ như con tằm nhả tơ mong tìm tri âm từ bạn đọc là khát khao cần có nhưng quan trọng hơn là trong bạt ngàn thơ hiện tại lấp lánh vài câu thơ hay, bài thơ hay là một kỳ tích với người thơ!

Tôi vô cùng biết ơn Ban chủ nhiệm đã đành thời gian giới thiệu tập thơ của mình! Biết ơn các anh chị văn nghệ và các bạn yêu thơ đến dự, cùng chia sẻ niềm vui! Và chính điều ấy nhân đôi niềm vui trong tôi!

Tạm biệt một ngày! Khép lại những phút giây cuối ngày với vui buồn lẫn lộn! Tôi thầm cầu chúc cho tất cả các anh chị, các bạn yêu thơ luôn vui khỏe, hạnh phúc và gặt hái nhiều niềm vui trong cuộc đời, nhất là niềm vui trên con đường văn chương đến bến bờ neo đỗ...

23 giờ 50 phút ngày 14.10.2008

LÊ BÁ DUY

Kỷ niệm nhỏ với một nhà thơ lớn

Sun, 14 Sep 2008 13:43:33 +0700

MANG VIÊN LONG

Vào một buổi chiều đầu tháng 3.1985, nhân dịp nhà thơ Yến Lan tròn 70 tuổi, tôi có đến thăm ông và gia đình. Trong câu chuyện về thơ, về gia đình, bằng hữu, với sự có mặt của bà Lan (vợ ồng), ông đã đọc cho tôi nghe bài thơ Khăng khít.

Năm 1965, ông viết bài thơ này để chủ yếu làm "quà" cho vợ. Quà của một nhà thơ có lẽ cũng chỉ thế. Sau một hớp nước trà nóng, ông liếc nhìn vợ, đọc :

Em có cháu gọi "bà"

Gọi "em" anh vẫn gọi

Năm mươi tuổi, ai già

Chúng mình sao trẻ vậy.

Đối với người nghệ sĩ, tuổi tác không làm cho trái tim nguội lạnh, mà trái lại, càng khiến cho nhịp đập nồng nhiệt hơn, tình cảm sâu thẳm hơn, cao khiết hơn. Trong bài tựa cho tập Thơ Yến Lan (NXB Văn Học - 1987). Chế Lan Viên cũng đã nhận định: "Chớ nhìn mái tóc nhau để vội vàng kết luận là bộ não của người này hay người khác đã làm xong sứ mạng của nó".

Anh đọc truyện em nghe

Em muốn em là "Tấm"

Lòng Hoàng tử anh mê

Từ buổi - đầu em lấm.

Em gọt khế cuối mùa

Anh cắn từng lát nhỏ

Ôi, quả trường vị chua

Mà mọng nhiều thương nhớ.

Kỷ niệm của tình yêu bao giờ cũng đẹp, cũng đáng nhớ, đáng trân trọng. Đối với nhà thơ, tình cảm ấy lại cứ khuấy lên, dạt dào, tưởng không bao giờ dứt. Yến Lan nhắc tới chuyện "cô Tấm" bởi vì thập niên 30-40 mẫu chuyện ấy rất gần gũi với mọi giới, với cả bà Yến Lan hiền thục, mơ mộng, yêu mến thơ văn... Còn tại sao Yến Lan lại có câu: "Em gọt khế cuối mùa; anh cắn từng lát nhỏ", bởi lẽ những trái khế của cây khế cuối hiên chùa Ông - nơi Yến Lan tạm sống, đã trở thành cái cớ chính đáng cho cô gái tên Yến mê thơ ca, tìm đến với người mình mơ tưởng...

Bà Yến Lan đã có lúc kể lại với tôi, bà thường tìm tới chùa Ông xin khế, để được gặp mặt thi sĩ... Vậy thì những trái khế, những lát khế nhỏ từ tay cô gái tên Yến cắt ra, phải đáng nhớ, đáng yêu quý chứ?

Giọng ông vẫn nồng nhiệt :

...Bao bận anh lên đường,

Ngày về thường sai hẹn

Giữa lúc em dỗi hờn

Thư anh liền kịp đến

Đã tìm đến nhau bằng tấm chân tình, son sắt, thì sự "Khăng khít" là một điều tất yếu. Thuở ấy, Yến Lan rời quê vào Nam, ra Bắc để thăm viếng bạn văn, để tìm cảm hứng, để tham gia các sinh hoạt văn hóa theo ước mơ tuổi trẻ "Ngày về thường sai hẹn"... Đó cũng là một nỗi buồn, hay là một sự hy sinh của bà Yến Lan, vì sự nghiệp văn học của chồng.

Bao bận em se mình

Giành con, anh nấu cháo

Ôi đâu phải mùi hành

Mồ hôi em thấm áo...

Tình cảm của ông dành cho người bạn đời, qua 4 câu năm chữ trên, quả thật là tuyệt vời.Không phải chỉ trong thơ ca, ở đời thường, ông bà Yến Lan vẫn sống với nhau chí tình, chí nghĩa như thế: "Ôi ! đâu phải mùi hành, mồ hôi em thấm áo".

Ông dừng đọc một phút. Như để nhớ tưởng, để cảm nhận lại các xúc cảm của chính mình - giọng ông trở nên sâu lắng :

Hạt nắng nháy trong vườn

Khiến lòng - đòi xao xuyến

Có phải ngày ta thương

Một mùa hè quá ngắn

Yến Lan có thời gian đi dạy học. Bà Yến còn là học trò. Mùa hè đối với cuộc đời dạy và học thật là êm đềm, thơ mộng. Ở đây, với Yến Lan, chính trong một mùa hè nhà thơ đã gặp được tình yêu đầu đời của mình.

Chiếc áo cưới năm xưa

Mùi hòm rương nếp gấp

Ướm lại, rộng không vừa

Em vẫn khen tơ chắc.

Đọc xong đoạn này, ông đưa mắt nhìn bà, thật lâu. Có lẽ, cũng đã có lần bà giở rương ra, mân mê chiếc áo cưới, ướm thử lại - và ông nhìn thấy, đã ghi lại một kỷ niệm : "Ướm lại rộng không vừa/ em vẫn khen tơ chắc".

Đoạn cuối

Ta gắn nhau từ đầu

Càng gắn nhau về cuối

Đâu nghĩ là xa nhau

Cho đến giờ hấp hối...

Đoạn thơ 4 câu có hai động từ "gắn" cũng có nghĩa là "khăng khít", nhưng hơn 30 năm sau - lúc 2g20 phút ngày Rằm tháng 8.1998 - Yến Lan đã vĩnh viễn ra đi - từ biệt người vợ hiền và cũng là người bạn văn mà ông đã hết lòng yêu quý, trân trọng!

Năm tháng còn trên mấy đốt tay

Fri, 12 Sep 2008 21:05:15 +0700

LÊ HOÀI LƯƠNG

Bây giờ Yến Lan đang nằm trong nghĩa trang thị trấn, hiu quạnh bên chân núi. Thỉnh thoảng tới ngày giỗ, tết chỉ có mấy người thân của ông tới đốt hương, nhổ cỏ. Bạn cùng thời ông, các thi sĩ Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên... vẫn ít nhiều có may mắn hơn ông. Người được xây đắp mộ phần nhiều lần khang trang, người được dựng tượng, làm nhà lưu niệm, đặt tên đường phố...

Một lần cùng người bạn đến thăm nhà thơ Yến Lan lúc ông nằm trên giường bệnh mấy tháng trước khi qua đời, ông nói: "Cái đáng sợ nhất của tuổi già là sự tỉnh táo!" Câu nói không hẳn chỉ là sự chiêm nghiệm của ông khiến tôi lạnh người. Người già thường sợ sự cô đơn, hoặc sợ lú lẫn làm phiền con cháu, với ông, một thi sĩ, sự tỉnh táo của tuổi già còn đáng sợ hơn. Cũng lần này, hỏi thăm ông về mấy năm tháng buồn vì tai nạn nghề cầm bút, ông im lặng nói lảng sang chuyện khác. Ôi cái sự tỉnh của ông, sao nghĩ tới thấy buồn thương.

Trong nhóm thơ Bình Định Bàn thành tứ hữu, còn gọi là Tứ linh, ông là Lân (Hàn Mặc Tử là Long, Quách Tấn là Quy, Chế Lan Viên là Phụng). Lân, vận vào ông sao đúng thế. Sách xưa mô tả Lân là linh thú, mình giống nai, đuôi giống trâu, móng như ngựa, lưng có lông ngũ sắc, bụng thì vàng, một sừng. Đặc biệt đây là con thú nhân đức, không ăn các sinh vật, đi cỏ không nát! Ông lành hiền, đức độ một đời, văn nhân thi hữu nhiều lứa tuổi khác nhau đều chung nhận xét này. Linh Lân lành hiền và từng chói sáng trên thi đàn với "Nhóm thơ Bình Định" và "Trường thơ loạn", ít nhất tới giờ mọi người vẫn ngưỡng mộ với "Bến My Lăng" và "Bình Định năm 1935". Riêng "Bến My Lăng", cái bến thơ đẹp lộng lẫy và kỳ ảo không thể thiếu trong danh mục những bài thơ hay nhất Việt Nam thế kỷ XX! Thử đọc lại vài đoạn:

"Bến My Lăng nằm không thuyền đợi khách

Rượu hết rồi ông lái chẳng buông câu

Trăng thì đầy rơi vàng trên mặt sách

Ông lái buồn để gió lén mơn râu

...

Nhưng đêm kia đến một chàng kỵ mã

Nhúng đầy trăng màu áo ngọc lưu ly

Chàng gọi đò, gọi đò như hối hả

Sợ trăng vàng rơi khuất lối chưa đi

Ông lão vẫn say trăng nằm gối sách

Để thuyền hồn bơi khỏi bến My Lăng

Tiếng gọi đò, gọi đò như oán trách

Gọi đò thôi run rẩy cả ngành trăng".

Ông đã về với cái bến trăng huyền ảo của ông cách đây đúng mười năm, lạ lùng thay lại nhằm vào đêm trăng đẹp nhất trong năm: trung thu. Ông lặng về với trăng trong niềm hân hoan lớn của trẻ nhỏ tùng cắc múa lân, ông, con linh- thú- lân lành hiền đi không làm đau cỏ!

Kỷ niệm sinh nhật thứ 73 của ông, nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Liễn tặng ông câu đối: "Nẫm niên dư bắc thượng nam quy tứ hữu thi đàn do lưu văn nghệ sử/ Thất tuần ngoại triêu ngâm mộ vịnh nhứt sinh hoa bút trường thán nguyệt vân thiên". Một đời ra bắc về nam có mặt với thi đàn, một đời "hoa bút" để rồi "trường thán nguyệt vân thiên". Sau khi nhận quà tặng, Yến Lan cười buồn nói nhỏ nhẹ: "Ông phê tui!" Ngửa mặt mà than dài với trăng mây, xét cho cùng cũng là chỗ bấu víu của văn nghệ sĩ mọi thời, Vũ tiên sinh đã nhè đúng nỗi đau và sự bất lực của Yến thi sĩ.

Nhưng cũng chỉ là cách nói có tính chia sẻ. Yến Lan, bằng cái cách của mình, bằng "sự tỉnh táo" đáng sợ cuối đời của mình, ông cứ lặng lẽ "nhả tơ" những sợi tinh tơ bằng thơ tứ tuyệt. Có lẽ khi văn học sử ghi nhận Yến Lan thời Thơ Mới thì đến nay, tài thơ tứ tuyệt, nhất là chuỗi thơ mấy chục năm về hưu của ông chưa được nhìn nhận đúng tầm. Tôi xin bắt đầu phần này bằng bài thơ cách ngày ông mất vài tháng (xin lưu ý, 2 năm cuối đời, ông chỉ nằm, đọc cho bà Lan, người vợ, người bạn đời của ông ghi lại):

"Nghe báo trên trời thiếu một sao

Đàn chim kinh ngạc hoảng nhìn nhau

Có người đã thức nhiều đêm trắng

Tìm mãi khơng ra trống chỗ nào"

(Mất sao)

Bài thơ ghi ngày 9-7-1998. Cùng mạch chiêm nghiệm này, xin trích thêm một số nữa:

"Vị rối tơ rồi gỡ rối tơ

Gỡ không ra mối lại đem về

Nàng Vân giả dại nàng Vân dại

Vân dại nên đời cũng ngẩn ngơ"

(Chèo)

"Trưa đọc Nam Hoa kinh

Tối nằm không hóa bướm

Mừng mình chủ được mình

Dậy thổi nồi khoai sớm"

(Đọc Trang Tử)

"Tay bưng thuốc đắng nhìn xuyên chén

Năm tháng còn trên mấy đốt tay"

(Hẹn)

"Lắc chiếc lọ sành còn rượu nhín

Vọng lên đỉnh núi cụng vài ly"

(Xuân tảo)

...

Nhiều, nhiều lắm lắm những bài thơ câu thơ tứ tuyệt hay như thế trong hơn 500 bài.

Nỗi ám ảnh về thời gian và kiếp nhân sinh là nỗi chung của thi sĩ. Nhưng ông có cách thể hiện rất riêng, độc đáo:

"Em đến xin hồng, hồng mới nụ

Hôm nay hồng nở bóng em xa

Cầm em bữa trước em không ở

Giờ biết làm sao cầm được hoa"

(Cầm chân em cầm chân hoa)

"Mùa chim di cư, mồng két ra đi

Chiều thị trấn khói nhòa mây tiễn

Thoảng nghe tự đàn chim rơi một tiếng

Cái nghẹn ngào mắt kẹt giữa chia ly"

(Mùa chim di cư)

Tôi chỉ xin giới thiệu và trích dẫn mà không một lời bình về cái hay của ý tưởng, ngôn từ, kỹ thuật thơ ông, bởi, thông cảm cho tôi, kiểu cứ đôi dòng dẫn rồi trích rồi diễn giải tôi ớn từ lâu lắm. Hãy cứ để thơ ông ngân nga theo cái cách của nó và chắc rằng vàng thau không hề lẫn lộn.

Bây giờ ông đang nằm trong nghĩa trang thị trấn, hiu quạnh bên chân núi. Thỉnh thoảng tới ngày giỗ, tết chỉ có mấy người thân của ông tới đốt hương, nhổ cỏ. Bạn cùng thời ông, các thi sĩ Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên... vẫn ít nhiều có may mắn hơn ông. Người được xây đắp mộ phần nhiều lần khang trang, người được dựng tượng, làm nhà lưu niệm, đặt tên đường phố... Với bài viết này tôi không hề có ý so sánh văn tài hay chế độ đãi ngộ mà chỉ nêu chút chua xót hậu sinh, rằng, số phận của một thi sĩ có thể bi đát hay được tôn vinh lúc còn sống nhưng giá trị thực của một thi sĩ chắc chắn sẽ còn lại với muôn đời.

Năm tháng đời người còn trên mấy đốt tay? Không, còn trong sự tưởng vọng nhiều đời dành cho những giá trị chân chính!

L.H.L

Có một nguồn thơ Bình Định

Fri, 01 Aug 2008 08:33:04 +0700

TRẦN HÀ NAM

Nhân hội thơ Festival Tây Sơn Bình Định 2008

Có một nguồn thơ Bình Định, từ lâu lắm rồi!

Nguồn thơ ấy không phải đến trào lưu văn học lãng mạn mới bùng phát, mà từ lâu lắm rồi, nguồn thơ ấy đã chảy cuồn cuộn trong huyết quản của người Bình Định, mang chất hào sảng và thượng võ, nhưng cũng rất đậm nét nhân văn!

Bình Định từ thuở vua Lê chúa Nguyễn mang gươm đi mở cõi, đã ấp ủ trong từng mạch đất cái mãnh liệt đầy sức sống của vùng đất kinh đô Trà Bàn với các vua Chàm Chế Bồng Nga, Chế Mân, Trà Toàn,...vốn không dễ dàng thuần phục. Khi vùng đất này thuộc về Đại Việt, dòng máu Việt - Chàm trộn lẫn tạo nên một nét hài hoà trong tính cách người Bình Định chăng? Thơ ca Bình Định cũng từ đó mà hoà điệu oai hùng và mềm mại chăng?

Phát tích của một vùng văn hoá, bắt nguồn từ sự trầm tích bao đời khí thiêng sông núi làm nên phẩm cách con người, để một thời điểm thăng hoa thành thi ca nghệ thuật. Từ mạch nguồn ca dao, từ vè chàng Lía, vè Dư Đành, hò hụi, hát huê... có thể nhận ra cả hai nét mã thượng và nhân bản của người Bình Định. Dấu ấn của đất thơ Bình Định bắt đầu có thể tính từ thời Tây Sơn, với những lời hiệu triệu mạnh mẽ từ Hịch Tây Sơn:

Giận Thái phó đem lòng bội bạc

Nên Tây Sơn xướng nghĩa Cần Vương...

Người đã truyền lửa cho dòng thơ Bình Định hừng hực chính là vị anh hùng áo vải cờ đào Quang Trung, khi tiến quân ra Bắc tiêu diệt xâm lược Mãn Thanh, đã có những lời hiệu triệu nức lòng người mà âm vang còn xuyên suốt bao thế kỷ:

Đánh cho để dài tóc

Đánh cho để đen răng

Đánh cho nó chích luân bất phản

Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn

Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ!

Đấy là hịch, nhưng đấy cũng là thơ chứ sao! Hịch mà không hề gò bó vào công thức thể loại của văn chương Tàu, hịch mà bừng bừng hào khí dân tộc, kích thích niềm kiêu hãnh, rung động mọi trái tim thì chẳng là thơ sao?

Để rồi sau thời Quang Trung, cùng sự trả thù tàn khốc của nhà Nguyễn, dòng thơ Bình Định không hề mất, mà nó tồn tại trong một dạng thức đặc biệt, được các võ sư Bình Định ngày ngày truyền dạy cho con cháu. Chất thượng võ của người Bình Định không chỉ ở đường roi, bài quyền mà cùng với các thế võ bí truyền là những vần điệu tuy mộc mạc nhưng cũng thấm sâu vào từng võ sinh cái chắc mạnh nhanh khoẻ của những vần điệu, những bài thiệu Ngọc Trản ngân đài, Hùng kê quyền, Roi Thái Sơn...

Những tiến sĩ, cử nhân, tú tài trưởng thành từ trường thi Bình Định làm nức tiếng vùng đất học giỏi, người Bình Định mã thượng, thành niềm mơ ước của bao cô gái mặn mà tình tứ, để dệt thành những lời ca gửi thương gửi nhớ. Những chuyện tình duyên đôi khi giữa đường đứt gánh cũng dệt thành những giai thoại, và hơn thế còn được thể hiện trong một hình thức đặc biệt: tuồng hát bội. Cụ Tú Nhơn Ân Nguyễn Diêu, thầy dạy của hậu tổ hát bội Đào Tấn chẳng từng gửi mối hận tình vào trong tuồng Ngũ Hổ Bình Tây với lớp tuồng Địch Thanh - Trại Ba bịn rịn, mà sau này người học trò xuất sắc của cụ đã thắp hương xin thầy gọt giũa cho vần điệu thêm mượt mà tình tứ, để lưu lại mối tình thắm thiết "song luy xan xan, thốn tâm cảnh cảnh" mà phải biệt ly đó sao? Và Đào Tấn, ông quan nhất phẩm của nhà Nguyễn, nhưng sự nghiệp được ghi nhận là những vở tuồng hát bội đậm chất thơ, nâng tầm văn chương cho nghệ thuật lâu đời này thành quốc bảo của dân tộc, thành báu vật truyền đời của dân Bình Định. Từ thơ chữ Hán lồng vào tuồng hát: "Nhất nhạn hoành phi vân tế lộ - Cô đăng trường chiếu nguyệt biên thành" đem đến một Trương Phi không chỉ nóng tính như lửa mà đầy tình cảm đệ huynh, cho đến thơ Nôm "Lao xao sóng vỗ ngọn tùng - Gian nan là nợ anh hùng phải vay" rất đậm khí phách người Bình định trong nữ hiệp Kỷ Lan Anh khiến cho ngây ngất khán giả bao đêm hát! Cụ Mộng Mai còn là nhà từ khúc lỗi lạc, nhà thơ trữ tình đầy tâm sự mà mỗi vần thơ gói ghém bao nỗi niềm thời cuộc.

Phải có một nguồn thơ như thế, thì sau này Bình Định mới đủ yếu tố hội tụ tinh hoa thơ để làm nên một trường thơ Bình Định vang danh Bàn thành tứ hữu: Hàn Mặc Tử, Yến Lan, Quách Tấn, Chế Lan Viên, mới có một Xuân Diệu tài hoa đa tình, ông hoàng của thơ mới! Mạch thơ ấy vẫn tuôn chảy, vẫn cuồn cuộn trong từng cây bút làm thơ, những người yêu thơ Bình Định hôm nay. Xin gửi một lời tri ân đến các tiền bối đã khơi mạch cho nguồn thơ Bình Định không bao giờ vơi cạn.

T.H.N

Tác nghiệp ở Trường Sa

Wed, 18 Jun 2008 08:42:13 +0700

TRẦN QUANG KHANH
Nhân ngày Báo chí Việt Nam (21-6)

Với cánh nhà báo được một lần đến Trường Sa là niềm mong ước song cái khó là phải đủ sức khỏe để chịu đựng sóng gió, tác nghiệp trong điều kiện rất ngắn về thời gian, lại phải tìm cho được những ý tưởng, cảm xúc riêng bởi đã từng có hàng trăm bài báo viết về Trường Sa…

Từ lâu tôi vẫn ước ao được một lần chạm chân lên đảo Trường Sa.
Tháng 4.2007, cơ hội đến khi Bộ Tư lệnh Hải quân gửi giấy mời về Báo Bình Định và Ban biên tập đã phân về Ban Chính trị – Xã hội. Cả ban chỉ có duy nhất một phóng viên nam song anh chàng này lại đang phải lo chăm “bầu bì” cho vợ, không thể xa nhà dài ngày. Vậy là dù muốn hay không, chiếc giấy mời ấy vẫn lọt vào tay tôi! Các thủ tục đăng ký đã được gửi đi. Vậy mà giờ chót tôi vẫn không thể lên đường vì thời điểm ấy cơ quan đang bận rộn nhiều chuyện trong khi Ban biên tập lại có nhiều người đi công tác…
Trong tâm trạng vừa ngại ngần đường xa nhiều sóng gió lại vừa tò mò trước vùng đất mới, việc thôi chuyến đi này làm tôi cứ lẫn lộn vui buồn.
Tròn một năm sau, Ban biên tập đã hoàn toàn ủng hộ việc để tôi đi công tác Trường Sa và cơ hội thực sự đã đến với tôi sau cả năm chờ đợi!
Hải trình Trường Sa có hai hướng: hướng về các đảo phía bắc, nơi có các đảo chính là Sinh Tồn, Song Tử Tây, An Bang… thì xuất phát từ Cảng Cam Ranh còn hướng về các đảo phía nam nơi có các đảo chính là Trường Sa Lớn, Trường Sa Đông, Phan Vinh… sẽ xuất phát từ Cảng Ba Son. Chuyến đi của tôi nằm trong kế hoạch thăm các đảo phía nam. Thú thật, càng đến ngày lên đường tôi càng thấy lo lắng, nhất là khi hay tin cơn bão số Một khởi đi vào trung tuần tháng 4.2008 đang đổ về hướng Trường Sa. Trong cuộc đời làm báo, từng trải qua hàng trăm chuyến đi thực tế song chưa có chuyến đi nào khiến tôi phải bồi hồi đến thế. Tôi từng có chuyến đi bằng tàu thủy nhưng xa nhất vẫn chỉ từ bến đò Đống Đa của TP Quy Nhơn đến xã đảo Nhơn Châu! Tôi cũng từng trải qua cảm giác say sóng: nôn ọe, nhức đầu và rất mệt song chỉ kéo dài chừng hơn một buổi nên cũng chẳng lường nổi nếu phải lênh đênh mười ngày trời trên biển, cảm giác sẽ ra sao!

Rượu Bàu Đá và chiếc võng dù
Vì sợ sóng gió và cũng để tránh viết theo lối mòn nên tôi đã tìm đọc những bài viết của đồng nghiệp trên mạng internet về các chuyến đi Trường Sa. Tôi nghe theo lời nhà báo Thu Uyên “muốn đỡ say sóng thì say rượu”, tôi lại nghe theo lời của một đồng nghiệp khác “chiếc võng cột trên boong tàu có thể giúp bạn đỡ say sóng”. Vậy là tôi đi mua 4 chai rượu loại Bàu Đá nếp của cơ sở Tâm Hường và không quên ghé chợ mua chiếc võng dù. Và dĩ nhiên là trong túi thuốc phòng cảm mạo, tiêu chảy… tôi cũng cẩn thận mua thêm vỉ thuốc chống say sóng.
Vào đến TP Hồ Chí Minh, tôi cảm thấy yên tâm hơn sau cuộc họp đoàn hôm trước ngày xuất bến tại Nhà khách Bộ Tư lệnh Hải quân. Ở đây tôi đã được nghe phổ biến kế hoạch và hải trình của chuyến đi. Thượng tá Nguyễn Văn Huân, Phó Lữ đoàn trưởng lữ đoàn M25 nói như đinh đóng cột: “Tàu 957 là tàu kéo của quân chủng vừa hoàn thành nhiệm vụ đưa đoàn đại biểu Thành phố Hồ Chí Minh trở về hôm kia. Đây là một trong những con tàu trong đoàn tàu không số có nhiều thành tích, có hơn 10 năm kinh nghiệm đưa đón các đoàn công tác đi về Trường Sa… Chúng tôi sẽ bảo đảm an toàn tuyệt đối cho đoàn, quyết không để xảy ra một sự cố nào, cả việc trầy xướt gây chảy máu các đồng chí!... Khu vực Trường Sa đang có gió cấp 5, sau 2 ngày tới gió sẽ lên tới cấp 6, cấp 7… Có thể sẽ có người say sóng. Nhưng trong lịch sử chưa có ai chết vì say sóng bao giờ…”. Giọng nói vừa chắc cú lại vừa pha trò của vị thượng tá khiến tôi cảm thấy yên lòng!
Trong số 61 người đi trên tàu (chưa kể đội ngũ phục vụ) có 17 nhà báo, trong đó có 8 nhà báo đi theo phục vụ cho 3 đoàn đại biểu của tỉnh, 9 nhà báo còn lại được phiên thành một đoàn riêng gọi là “Đoàn nhà báo độc lập” do anh Trương Đức Minh Tứ, Phó tổng biên tập Báo Quảng Trị, làm trưởng đoàn. Tôi ở trong đoàn này.
Thông thường các nhà báo được ưu tiên song khi đi với một đoàn mà hầu hết là lãnh đạo của các tỉnh, rồi văn công, giới báo chí bỗng… chẳng hơn ai cả! Thế nên chúng tôi được xếp ở 6 người trong một buồng dưới đáy tàu lại chỉ có 3 giường, gồm: Trương Đức Minh Tứ; Nguyễn Hùng Long- Báo Hậu Giang; Lê Thanh Hà- Báo Sinh viên Việt Nam; Nguyễn Xuân Bính- Báo Ninh Thuận, Vũ Kiều Minh- Báo Lao Động và tôi.
Ra khỏi lạch sông, tàu bắt đầu chòng chành trên sóng, tôi làm đầu trò lấy mực và rượu Bàu Đá ra mời anh em với lời rao: “Thu Uyên đã nói muốn không say sóng, phải say chút rượu, anh em nào sợ say sóng thì ngồi xuống đây…”. Nếu là tôi nói thì chắc mọi người không tin nhưng nghe đó là lời của nhà báo Thu Uyên (đang làm MC cho chương trình “Như không hề có cuộc chia ly” trên VTV1) mọi người tin ngay và xúm xít quanh tôi. Chỉ chừng hơn tiếng đồng hồ, 6 nhà báo đã nốc hết 1 lít “vodka số 1 Việt Nam” cùng với nửa cân mực khô… Tàu cứ đi và tôi thì cứ váng vất! Chẳng biết say do sóng hay rượu mà cả hai bữa chiều liên tiếp, dạ dày tôi chẳng thể nạp được hạt cơm nào. Và nhiều ngày sau đó 3 chai rượu Bàu Đá của tôi chẳng ai dám đụng đến! Tôi đâm ra nghi ngờ kinh nghiệm của Thu Uyên.
Còn chiếc võng thì quả là cứu cánh của tôi trong suốt dặm đường Trường Sa!
6 con người chỉ có 3 người được nằm trên giường, còn 3 phải trải chiếu nằm trên sàn tàu, chật hẹp và bí bứt! Có chiếc võng sở hữu, tôi thường mang lên boong tàu và gắn mình với nó! Những lúc sóng to, thuyền lắc mạnh, chiếc võng lại đung đưa mạnh hơn… Nằm võng thấy mình như được bình yên hơn, không còn có cảm giác dập dềnh của sóng!

Cơ hội chỉ có một
Đã đi Trường Sa là phải viết bút ký, viết phóng sự chứ chẳng ai lại bõ công cho một chuyến đi dài ngày và gian khó để chỉ làm có bài phản ảnh. Trong khi đó mỗi năm có hàng vài chục nhà báo đến tác nghiệp ở Trường Sa nên viết thế nào cho hay, cho độc đáo và không trùng lặp với người khác quả là điều khó khăn. Thêm vào đấy thời gian lưu lại ở mỗi đảo không nhiều, phóng viên chỉ làm các thao tác quen thuộc là quan sát, chụp ảnh và phỏng vấn ngắn một vài chiến sĩ. Với tôi, mỗi lần đặt chân đến một hòn đảo nào, câu hỏi đầu tiên vẫn là: Có ai là người Bình Định sống ở đây không? Song hầu như trong suốt chuyến đi, tôi chẳng nhận được một lời chỉ dẫn nào. Những người Bình Định mà tôi gặp trên đảo Trường Sa đều rất tình cờ, lúc thì trong buổi diễn của văn công lúc lại đang lang thang chụp ảnh…
Có một lần ở đảo chìm Núi Le, suốt 20 phút tác nghiệp trên đảo tôi chẳng phát hiện được có một chiến sĩ từng học ở trường Đại học Quy Nhơn. Đến khi nhận ra thì sự hối thúc của con tàu khiến tôi chẳng kịp phỏng vấn được một câu ngắn.
Ở khu Tư Chính, tôi đã nghe kể được nhiều tấm gương hy sinh rất anh dũng trong những hoàn cảnh khắc nghiệt ở các nhà giàn… tôi đã không kịp ghi chép và rồi mãi mãi không còn có cơ hội nữa ghi lại được nữa!
Song đau nhất có lẽ sự mất sạch dữ liệu cùng cả trăm bức ảnh chụp về Trường Sa của nhà báo Nguyễn Hùng Long do một thao tác vô tình của anh trên laptop khi con tàu đang quay trở về. Anh buồn như muốn khóc suốt mấy ngày dẫu chúng tôi đã cố dỗ dành và đã sẵn sàng chia sẻ lại những bức ảnh chụp được về Trường Sa cho anh. Đó có lẽ là những sự khác biệt lớn giữa tác nghiệp trên đất liền và tác nghiệp ở Trường Sa. Ở đất liền nếu thiếu chất liệu anh có thể quay lại lần thứ hai, thậm chí có thể liên lạc bằng điện thoại để hỏi thêm còn ở Trường Sa ư, nếu bỏ quên một câu hỏi, bỏ sót một tư liệu thì vĩnh viễn không thể có chi tiết ấy trong bài báo máu thịt của mình!
Trường Sa ơi, bao giờ tôi trở lại?
T.Q.K